◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- دمای مرکزی (رکتوم یا مری) — تمپانیک قابل اتکا نیست.
- خنک‌سازی فوری — غوطه‌وری در آب سرد، مؤثرترین روش.
- هدف: زیر ۳۹ درجه ظرف ۳۰ دقیقه، سپس توقف خنک‌سازی تهاجمی.
- قند خون و الکترولیت — هیپوگلیسمی شایع است.
- CK و میوگلوبین ادرار — رابدومیولیز.
- ضدتب (پاراستامول، NSAID) بی‌فایده و بالقوه مضر است.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- اختلال هوشیاری با دمای مرکزی بالای ۴۰ — گرمازدگی.
- تشنج، کما، یا رفتار عجیب در هوای گرم.
- ادرار تیره و CK بسیار بالا — رابدومیولیز.
- خونریزی از محل‌های سوزن — DIC.
- نارسایی کبد با آنزیم‌های بسیار بالا طی ۲۴–۷۲ ساعت.
- سفتی عضلانی با هایپرترمی — سندرم سروتونین، نورولپتیک بدخیم، یا هایپرترمی بدخیم.
طیف بیماری گرمایی
| سطح | دما | هوشیاری | تابلو |
|---|---|---|---|
| کرامپ گرمایی | طبیعی | طبیعی | کرامپ عضلانی پس از فعالیت و تعریق |
| سنکوپ گرمایی | طبیعی یا کمی بالا | گذرا | غش در حالت ایستاده در گرما |
| خستگی گرمایی | تا ۴۰ | طبیعی | ضعف، سرگیجه، تهوع، سردرد، تعریق شدید |
| گرمازدگی | معمولاً بالای ۴۰ | مختل | گیجی، تشنج، کما · نارسایی چنداندامی |
خط فاصل: سیستم عصبی مرکزی
گرمازدگی = هایپرترمی + اختلال CNS.
عدد دما به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهد — بیماری با ۳۹٫۸ و کمای عمیق، گرمازدگی دارد؛ بیماری با ۴۰٫۲ و هوشیاری کامل، احتمالاً خستگی گرمایی.
دو نوع گرمازدگی
| ناشی از فعالیت (exertional) | کلاسیک (non-exertional) | |
|---|---|---|
| بیمار | جوان، ورزشکار، سرباز، کارگر | سالمند، بیمار مزمن، بچهٔ کوچک |
| زمینه | فعالیت شدید در گرما | موج گرما، خانهٔ بدون تهویه |
| شروع | ساعت‌ها | روزها |
| تعریق | معمولاً حفظ شده | اغلب پوست خشک و داغ |
| رابدومیولیز | شدید | خفیف‌تر |
| مرگ‌ومیر | پایین‌تر با درمان سریع | بالا |
پوست خشک، معیار تشخیص نیست
باور قدیمی «گرمازدگی = پوست خشک» گمراه‌کننده است — در نوع ناشی از فعالیت، بیمار معمولاً خیس از عرق است.
عوامل خطر
| دسته | نمونه |
|---|---|
| سن | سالمند · شیرخوار و کودک |
| بیماری | قلبی، کلیوی، تنفسی · دیابت · چاقی · دمانس |
| دارو | آنتی‌کولینرژیک، آنتی‌هیستامین، آنتی‌سایکوتیک (تعریق را مهار می‌کنند) · دیورتیک · بتابلوکر · لیتیوم |
| مواد | الکل · کوکائین · آمفتامین · اکستازی |
| محیط | موج گرما · رطوبت بالا · نبود تهویه · تنهایی · بی‌خانمانی |
| فعالیت | ورزش شدید · کار در فضای باز · لباس محافظ |
موج گرما، یک اورژانس سلامت عمومی است
در موج گرما، سالمند تنها در آپارتمان بدون کولر پرخطرترین فرد است — و اغلب خودش تماس نمی‌گیرد.
تعداد مرگ‌ومیر در موج گرما بسیار بیشتر از تعداد تشخیص‌های ثبت‌شدهٔ «گرمازدگی» است.
درمان — خنک‌سازی
زمان، اندام است
هدف: دمای مرکزی زیر ۳۹ درجه، ظرف ۳۰ دقیقه.
هرچه مدت زمان بالای ۴۰ درجه بیشتر باشد، آسیب سلولی و نارسایی ارگان بیشتر است.
خنک‌سازی را پیش از هر آزمایش و تصویربرداری شروع کن.
روش‌ها، به‌ترتیب اثربخشی
| روش | نکته |
|---|---|
| غوطه‌وری در آب سرد | مؤثرترین · استاندارد در گرمازدگی ورزشی · نیازمند پایش و دسترسی به بیمار |
| خنک‌سازی تبخیری | پاشیدن آب ولرم + فن قوی · مناسب سالمند و بیمار ناپایدار |
| کیسهٔ یخ روی کشاله، زیر بغل، گردن | کمکی، به‌تنهایی ناکافی |
| مایع وریدی سرد | کمکی؛ و حجم را هم جبران می‌کند |
| شست‌وشوی معده یا مثانه با مایع سرد | در موارد مقاوم |
| دستگاه‌های داخل عروقی | در ICU |
در ۳۹ درجه، خنک‌سازی تهاجمی را متوقف کن
ادامهٔ خنک‌سازی پس از رسیدن به هدف، هیپوترمی برگشتی می‌دهد. دما را مداوم پایش کن.
لرز را کنترل کن
لرز، گرما تولید می‌کند و خنک‌سازی را خنثی می‌کند.
بنزودیازپین (مثلاً دیازپام یا میدازولام) هم لرز را کنترل می‌کند، هم آژیتاسیون را.
آنچه نباید داد
- پاراستامول و NSAID — بی‌فایده (نقطهٔ تنظیم هیپوتالاموس طبیعی است) و بالقوه مضر در بیماری که ممکن است نارسایی کبد و کلیه پیدا کند
- دانترولن — در گرمازدگی محیطی مؤثر نیست (برای هایپرترمی بدخیم است)
- الکل برای پاک کردن پوست — جذب سیستمیک
مراقبت حمایتی
| مشکل | اقدام |
|---|---|
| راه هوایی | GCS پایین → محافظت |
| مایع | کریستالوئید — ولی محتاط؛ بسیاری از بیماران با خنک شدن، فشارشان برمی‌گردد |
| هیپوگلیسمی | شایع، به‌ویژه در نوع ورزشی — قند را بسنج |
| تشنج | بنزودیازپین · وضعیت صرعی |
| رابدومیولیز | مایع، هدف برون‌ده ادراری ۱–۲ mL/kg/h · پتاسیم |
| الکترولیت | سدیم، پتاسیم، کلسیم، فسفات |
| آریتمی | پایش مداوم |
هیپوناترمی ناشی از ورزش — تلهٔ معکوس
ورزشکاری که در مسابقهٔ طولانی آب زیاد نوشیده، می‌تواند هیپوناترمی داشته باشد — با تابلویی شبیه گرمازدگی: گیجی، تشنج، تهوع.
سدیم را بسنج پیش از دادن مایع هیپوتونیک. دادن سرم قندی یا آب فراوان به این بیمار، فاجعه است. هیپوناترمی.
عوارض — و چرا بیمار باید بستری شود
خنک شدن، پایان ماجرا نیست
بسیاری از عوارض ۲۴ تا ۷۲ ساعت بعد ظاهر می‌شوند:
- نارسایی کبد — آنزیم‌ها می‌توانند به هزاران برسند؛ در موارد شدید، نارسایی برق‌آسا
- رابدومیولیز و نارسایی حاد کلیه (AKI)
- DIC — اختلالات خونریزی‌دهنده
- ARDS — ARDS
- آسیب عصبی دائمی — به‌ویژه مخچه‌ای: آتاکسی، دیزآرتری
- آریتمی و آسیب میوکارد
پس بیمار با گرمازدگی واقعی، بستری می‌شود — حتی اگر پس از خنک‌سازی خوب به‌نظر برسد.
هایپرترمی غیرمحیطی — تفکیک
سفتی عضلانی، شما را از گرمازدگی دور می‌کند
| سندرم | سرنخ | درمان اختصاصی |
|---|---|---|
| سندرم سروتونین | کلونوس، هایپررفلکسی، شروع سریع، اسهال | قطع دارو · بنزودیازپین · سیپروهپتادین |
| نورولپتیک بدخیم | سفتی لوله‌سربی، شروع کند، CK بسیار بالا، هایپورفلکسی | قطع دارو · بنزودیازپین · (گاهی دانترولن، بروموکریپتین) |
| هایپرترمی بدخیم | پس از بیهوشی با گازهای هالوژنه یا سوکسامتونیوم | دانترولن |
| بحران تیروتوکسیک | گواتر، AF، تاکی‌کاردی شدید | تیونامید، ید، بتابلوکر |
| مسمومیت سمپاتومیمتیک | کوکائین، آمفتامین · مردمک گشاد، پوست خیس | بنزودیازپین · خنک‌سازی |
| سپسیس | منبع عفونت، لرز | آنتی‌بیوتیک |
در همهٔ این‌ها، خنک‌سازی فعال و بنزودیازپین مشترک‌اند — اما قطع داروی مقصر و درمان اختصاصی تفاوت ایجاد می‌کند.
پیشگیری — بخشی از کار اورژانس
در موج گرما، به بیمار و خانواده بگو
- مایع کافی بنوشد، پیش از احساس تشنگی
- از ساعات اوج گرما (۱۱ تا ۱۶) بپرهیزد
- اتاق خنک — حتی یک اتاق در خانه
- دوش یا حولهٔ خیس خنک
- لباس سبک و روشن
- داروهایش را مرور کند — دیورتیک و آنتی‌کولینرژیک
- همسایه یا بستگان سالمند را چک کند — این مؤثرترین مداخلهٔ سلامت عمومی در موج گرماست
- هرگز کودک یا سالمند را در خودرو تنها نگذارد — دمای داخل خودرو ظرف دقایق به بالای ۵۰ درجه می‌رسد
مرتبط: هیپوترمی · سوختگی شدید
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Heat-related illness — NICE Clinical Knowledge Summaries — NICE (2024)
- Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness — Wilderness Medical Society (2024)
- Heat Stroke — New England Journal of Medicine review — NEJM (2019)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
- WMS — Heat Illness Guidelines
- WHO — Heat and health
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. تفاوت اصلی «خستگی گرمایی» و «گرمازدگی» چیست؟
۲. مؤثرترین روش خنک‌سازی در گرمازدگی ناشی از فعالیت چیست؟
۳. چرا پاراستامول در گرمازدگی مؤثر نیست؟
۴. عارضهٔ دیررس مهم گرمازدگی که باید ۲۴–۷۲ ساعت بعد پایش شود کدام است؟
۵. بیمار با هایپرترمی و سفتی شدید عضلانی پس از شروع داروی جدید روان‌پزشکی. اولویت فکری؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.