| توکسیدروم | شناسایی الگو (pattern recognition) بر پایهٔ مردمک، پوست، صداهای روده، دما، و وضعیت عصبی — پیش از آنکه نام ماده مشخص باشد. |
|---|---|
| شروع علائم | بسته به ماده و مسیر؛ در فرآورده‌های آهسته‌رهش و چربی‌دوست می‌تواند بسیار تأخیری باشد. |
| دوز سمی / کشنده | به ماده بستگی دارد؛ در هر بلع عمدی، فرض بر بدترین حالت است. |
| آنتی‌دوت | در اکثر مسمومیت‌ها آنتی‌دوت وجود ندارد؛ درمان حمایتی محور است. |
| گندزدایی | زغال فعال ۵۰ گرم، فقط اگر ظرف یک ساعت از بلع و راه هوایی محفوظ باشد. شست‌وشوی معده تقریباً هیچ‌وقت اندیکاسیون ندارد. |
| افزایش دفع | قلیایی کردن ادرار، دوزهای مکرر زغال، همودیالیز — بسته به ماده. |
| معیار ICU | اختلال هوشیاری، نارسایی تنفسی، بی‌ثباتی همودینامیک، تشنج، یا نیاز به آنتی‌دوت با پایش. |
◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- ABCDE — درمان حمایتی، پیش از شناسایی ماده.
- قند خون در هر بیمار با اختلال هوشیاری.
- ECG — QRS و QTc را اندازه بگیر، حدس نزن.
- دما را بگیر؛ هایپرترمی در مسمومیت، اورژانس است.
- سطح پاراستامول و سالیسیلات در هر بلع عمدی، حتی اگر بیمار انکار کند.
- با مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیر.
اصل حاکم
درمان حمایتی، نه شکار آنتی‌دوت
برای اکثریت قاطع سموم، آنتی‌دوت وجود ندارد.
آنچه بیمار را نجات می‌دهد: راه هوایی محفوظ، تنفس کافی، گردش خون پایدار، اصلاح قند و دما و الکترولیت، و کنترل تشنج.
اثر بیشتر سموم گذراست — اگر بیمار را چند ساعت زنده نگه داری، بهبود می‌یابد. به همین دلیل در مسمومیت، آستانهٔ احیای طولانی و ECMO پایین‌تر از بیماری‌های دیگر است.
ABCDE مسمومیت
| حرف | نکتهٔ اختصاصی مسمومیت |
|---|---|
| A | کاهش هوشیاری → خطر آسپیراسیون؛ آستانهٔ لوله‌گذاری پایین |
| B | دپرسیون تنفسی (اوپیوئید، سداتیو) · تاکی‌پنه (سالیسیلات، اسیدوز) |
| C | ECG در همه · افت فشار · آریتمی |
| D | قند خون · اندازهٔ مردمک · تشنج · GCS |
| E | دما (هم هایپر و هم هیپوترمی) · پوست (خشک یا خیس) · برچسب و بوی خاص · محل تزریق |
توکسیدروم‌ها — شناسایی الگو
| توکسیدروم | مردمک | پوست | روده | دما | وضعیت عصبی | نمونه |
|---|---|---|---|---|---|---|
| آنتی‌کولینرژیک | گشاد | خشک و قرمز | ساکت | بالا | دلیریوم آژیته | TCA · آنتی‌هیستامین · آتروپین |
| کولینرژیک | تنگ | خیس | فعال | طبیعی | گیجی، تشنج | ارگانوفسفره · عوامل عصبی |
| سمپاتومیمتیک | گشاد | خیس از عرق | فعال | بالا | آژیتاسیون، سایکوز | کوکائین · آمفتامین |
| اوپیوئیدی | سوزنی | طبیعی | ساکت | پایین | دپرسیون تنفسی، کما | اوپیوئیدها |
| سداتیو-هیپنوتیک | متغیر | طبیعی | کاهش‌یافته | پایین | کاهش هوشیاری | بنزودیازپین · الکل |
| سروتونرژیک | گشاد | خیس | فعال | بالا | کلونوس، آژیتاسیون | SSRI + سایر سروتونرژیک‌ها |
تفکیک کلیدی: پوست خشک یا خیس
آنتی‌کولینرژیک و سمپاتومیمتیک هر دو مردمک گشاد، تب، تاکی‌کاردی و آژیتاسیون می‌دهند.
تفاوت: آنتی‌کولینرژیک = پوست خشک · سمپاتومیمتیک = پوست خیس. و صداهای روده: در آنتی‌کولینرژیک ساکت، در سمپاتومیمتیک فعال.
سندرم سروتونین در برابر سندرم نورولپتیک بدخیم
هر دو با تب و سفتی عضلانی تظاهر می‌کنند.
سندرم سروتونین: شروع سریع (ساعت‌ها) · کلونوس و هایپررفلکسی، به‌ویژه در اندام تحتانی · اسهال.
سندرم نورولپتیک بدخیم: شروع کند (روزها) · سفتی لوله‌سربی · هایپورفلکسی · CK بسیار بالا.
درمان هر دو: قطع داروی مقصر، خنک‌سازی فعال، بنزودیازپین با دوز بالا، و مراقبت حمایتی — به‌علاوهٔ درمان‌های اختصاصی با مشورت سم‌شناس.
آزمایش‌ها
دو آزمایشی که در هر بلع عمدی اجباری‌اند
سطح پاراستامول و سالیسیلات
هر دو شایع، بدون علامت در ساعات اول، و قابل درماناند.
بیماران اغلب نمی‌دانند یا نمی‌گویند چه خورده‌اند — پاراستامول در ده‌ها فرآوردهٔ ترکیبی وجود دارد.
بقیه
| آزمایش | چرا |
|---|---|
| گاز خون | اسیدوز، لاکتات، و شکاف آنیونی |
| ECG | QRS و QTc را اندازه بگیر — نه حدس بزن |
| قند، الکترولیت، کلیه، کبد، CK | پایه |
| اسمولالیتهٔ سرم | در شک به الکل‌های سمی |
| سطح دارو | دیگوکسین، لیتیوم، تئوفیلین، ضدتشنج |
| تست بارداری | در زن در سنین باروری |
غربالگری ادراری مواد، ارزش محدودی دارد
مثبت بودنش زمان مصرف را نشان نمی‌دهد، منفی بودنش مصرف را رد نمی‌کند، و تقریباً هیچ‌وقت مدیریت اورژانس را عوض نمی‌کند.
تصمیم‌ها بر پایهٔ بالین، ECG و گاز خون گرفته می‌شوند.
دو شکاف تشخیصی
آنیون گپ بالا → لاکتات، کتون، اورمی، و سموم: سالیسیلات، الکل‌های سمی، متفورمین، آهن. تفسیر گاز خون.
شکاف اسمولار (osmolar gap) بالا → الکل‌های سمی، اتانول، مانیتول.
تغییر الگو در طول زمان
در الکل‌های سمی، ابتدا شکاف اسمولار بالا و آنیون گپ طبیعی است. با متابولیزه شدن، شکاف اسمولار کم و آنیون گپ بالا می‌شود. پس زمان‌بندی نمونه‌گیری مهم است و شکاف طبیعی، تشخیص را رد نمی‌کند.
گندزدایی گوارشی
| روش | جایگاه امروز |
|---|---|
| زغال فعال | ۵۰ گرم، معمولاً ظرف یک ساعت از بلع، با راه هوایی محفوظ |
| شست‌وشوی معده | تقریباً هیچ‌وقت — عوارض بیش از سود |
| القای استفراغ | منسوخ |
| شست‌وشوی کامل روده | موارد خاص: فرآوردهٔ آهسته‌رهش، آهن، لیتیوم، بسته‌های مواد مخدر |
زغال فعال، بی‌خطر نیست
آسپیراسیون زغال می‌تواند پنومونیت شدید بدهد. در بیمار خواب‌آلود یا بدون رفلکس محافظتی، فقط پس از لوله‌گذاری.
بی‌فایده در: فلزات (آهن، لیتیوم، سرب) · الکل‌ها · اسید و باز · هیدروکربن‌ها.
افزایش دفع
| روش | مثال |
|---|---|
| قلیایی کردن ادرار | سالیسیلات · فنوباربیتال |
| دوزهای مکرر زغال | تئوفیلین · کاربامازپین · فنوباربیتال · کینین |
| همودیالیز | سالیسیلات · لیتیوم · الکل‌های سمی · متفورمین · تئوفیلین |
| امولسیون چربی | بی‌حس‌کنندهٔ موضعی؛ و نجات در سموم چربی‌دوست |
مواد با حجم توزیع کم، اتصال پروتئینی کم و وزن مولکولی پایین، قابل دیالیزند.
ارزیابی سلامت روان
بخشی از درمان است، نه ضمیمهٔ آن
هر بلع عمدی نیازمند ارزیابی روان‌پزشکی پیش از ترخیص است — بدون استثنا.
و پیش از آن، ارزیابی ظرفیت در بیماری که می‌خواهد برود. مسمومیت اغلب ظرفیت را از بین می‌برد.
در ترخیص: محدود کردن دسترسی به دارو، درگیر کردن خانواده، و مسیر پیگیری مشخص.
و همیشه
با مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیر. شمارهٔ آن باید روی دیوار اورژانس باشد. در مسمومیت‌های نادر، ترکیبی، یا شدید، این تماس بیش از هر منبع نوشتاری کمک می‌کند.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- TOXBASE — National Poisons Information Service — NPIS (UK) (2026)
- Position statements on gastrointestinal decontamination — AACT / EAPCCT (2013)
- Goldfrank's Toxicologic Emergencies, 11th edition — McGraw Hill (2019)
برای مطالعهٔ بیشتر ۳
- TOXBASE
- Goldfrank's Toxicologic Emergencies, 11th ed
- ERC Guidelines 2025 — Cardiac arrest in special circumstances: Poisoning
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. در بیشتر مسمومیت‌ها، مهم‌ترین عامل بقا چیست؟
۲. بیمار با مردمک گشاد، پوست خشک و گرم و قرمز، احتباس ادرار، تب و دلیریوم. کدام توکسیدروم؟
۳. زغال فعال در چه شرایطی اندیکاسیون دارد؟
۴. اسیدوز متابولیک با آنیون گپ بالا و شکاف اسمولار (osmolar gap) بالا به چه چیزی اشاره دارد؟
۵. کدام دو آزمایش باید در هر بلع عمدی فرستاده شود، حتی اگر بیمار آن را انکار کند؟
هشدار
در هر مسمومیت جدی با مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیر. این صفحه جایگزین مشورت با توکسیکولوژیست نیست. این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.