◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- کمک بخواه — پیش از آنکه به آن نیاز قطعی پیدا کنی.
- A: راه هوایی باز است؟ صدای غیرطبیعی؟ اگر نه، همان‌جا بازش کن.
- B: اکسیژن، تعداد تنفس، SpO₂، سمع. هیپوکسی را همان‌جا درمان کن.
- C: نبض، فشار، پرشدگی مویرگی، راه وریدی، نمونه‌گیری.
- D: AVPU یا GCS، مردمک، قند خون.
- E: بیمار را کامل برهنه و معاینه کن، سپس بپوشان و گرم نگه دار.
- پس از هر مداخله، از A دوباره شروع کن.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- هر مشکل در A یا B که با مداخلهٔ ساده حل نشود — کمک تخصصی راه هوایی.
- اشباع اکسیژن زیر ۹۲٪ با وجود اکسیژن پرجریان.
- فشار سیستولیک زیر ۹۰ یا لاکتات بالای ۴.
- GCS برابر یا کمتر از ۸ — راه هوایی در خطر.
- قند خون زیر ۴ میلی‌مول بر لیتر.
- بدتر شدن با وجود درمان — ارزیابی را از A تکرار کن.
قاعده‌ای که همه‌چیز را عوض می‌کند
ارزیابی و درمان، هم‌زمان
ABCDE فهرستی نیست که اول کامل پرش کنی و بعد درمان را شروع کنی. در هر حرف، مشکل را همان‌جا درمان کن و تا پایدار نشده به حرف بعد نرو.
دلیلش ساده است: مشکلات A و B در چند دقیقه می‌کشند، مشکلات C در چند ده دقیقه، و مشکلات D و E در ساعت‌ها. ترتیب حروف، ترتیب کشندگی است.
پیش از حرف A: ایمنی صحنه، و کمک خواستن. تماس زودهنگام هیچ هزینه‌ای ندارد؛ تماس دیرهنگام هزینه‌اش بیمار است.
A — راه هوایی Airway
| بسنج | یافتهٔ نگران‌کننده |
|---|---|
| بیمار حرف می‌زند؟ | جملهٔ کامل = راه هوایی باز. سکوت یا صدای ضعیف = خطر |
| صدای غیرطبیعی | استریدور (انسداد فوقانی) · قرقره (ترشحات) · خرخر (زبان) |
| حرکت قفسهٔ سینه | تنفس متناقض = انسداد کامل |
| نگاه داخل دهان | جسم خارجی، خون، استفراغ، ادم زبان |
درمان همان‌جا: ساکشن · مانور سر-چانه یا جلو کشیدن فک (در شک به آسیب گردن) · ایرویز دهانی یا بینی · ماسک لارنژیال · و تماس فوری با بیهوشی اگر حل نشد.
استریدور یعنی تقریباً بسته
راه هوایی باید حدود ۷۰ درصد تنگ شده باشد تا استریدور بدهد. استریدور تازه در بزرگسال = اورژانس راه هوایی، نه یافته‌ای برای «تحت نظر گرفتن». بیمار را اذیت نکن، اکسیژن بده، و تیم راه هوایی دشوار را همین حالا خبر کن.
B — تنفس Breathing
| بسنج | چطور |
|---|---|
| تعداد تنفس | بشمار، دست‌کم ۳۰ ثانیه. حساس‌ترین علامت حیاتی |
| اشباع اکسیژن | با توجه به کیفیت موج و پرفیوژن |
| کار تنفسی | عضلات فرعی، تنفس متناقض، توان گفتن جمله |
| سمع و دق | تقارن، ویز، کراکل، کاهش صدا |
| تراشه | انحراف = پنوموتوراکس فشارنده |
درمان همان‌جا: اکسیژن با هدف ۹۴ تا ۹۸٪ (در خطر نارسایی تیپ ۲: ۸۸ تا ۹۲٪) · نبولایزر · تخلیهٔ پنوموتوراکس فشارنده پیش از هر تصویربرداری · NIV یا لوله‌گذاری.
آزمایش در همین مرحله: گاز خون اگر SpO₂ زیر ۹۲٪ است یا بیمار خسته به نظر می‌رسد. سونوگرافی ریه کنار تخت.
C — گردش خون Circulation
| بسنج | یافتهٔ نگران‌کننده |
|---|---|
| نبض | تاکی‌کاردی، برادی‌کاردی، نامنظمی، نبض نخی |
| فشار خون | زیر ۹۰ سیستولیک، یا افت بیش از ۴۰ از پایه |
| پرشدگی مویرگی | بیش از ۳ ثانیه |
| پوست | سرد و مرطوب، موتلینگ، رنگ‌پریدگی |
| ورید گردنی | متسع (انسدادی، کاردیوژنیک) یا خالی (هیپوولمیک، توزیعی) |
| برون‌ده ادراری | کمتر از ۰٫۵ mL/kg/h |
| منابع خونریزی | خارجی، قفسهٔ سینه، شکم، لگن، استخوان‌های بلند، گوارشی |
درمان همان‌جا: دو راه وریدی بزرگ · نمونه‌گیری (شمارش، بیوشیمی، لاکتات، گروه خون، کشت در صورت شک به عفونت) · بولوس مایع یا خون · وازوپرسور زودهنگام در شوک توزیعی · ECG دوازده‌لیدی · کنترل خونریزی.
لاکتات و گاز وریدی را همین‌جا بگیر
گاز وریدی در همان نمونهٔ اولیه، ظرف دو دقیقه pH، بی‌کربنات، لاکتات، پتاسیم، سدیم و گلوکز می‌دهد. در بیمار بدحال، این سریع‌ترین مجموعهٔ داده‌ای است که در اختیار داری.
D — وضعیت عصبی Disability
| بسنج | نکته |
|---|---|
| AVPU یا GCS | GCS برابر یا کمتر از ۸: راه هوایی در خطر است |
| مردمک | اندازه، تقارن، واکنش |
| قند خون | هرگز جا نینداز |
| نشانهٔ کانونی | ضعف یک‌طرفه، اختلال گفتار |
| بازبینی داروها | اوپیوئید، بنزودیازپین، ضدکولینرژیک |
| دما | هم هیپوترمی و هم هایپرترمی هوشیاری را مختل می‌کنند |
درمان همان‌جا: گلوکز اگر زیر ۴ · نالوکسان در شک به اوپیوئید · درمان تشنج · بالا بردن سر تخت در شک به افزایش فشار داخل جمجمه.
AVPU یا GCS؟
AVPU سریع است و برای غربالگری کافی: بیدار، پاسخ به صدا، پاسخ به درد، بی‌پاسخ. «P» تقریباً معادل GCS برابر ۸ است، یعنی نقطهٔ نگرانی برای راه هوایی.
GCS دقیق‌تر است و برای پایش روند و تصمیم‌گیری در تروما لازم. هر دو را ثبت کن، و در GCS تفکیک سه جزء را بنویس، نه فقط عدد کل.
E — سایر Exposure
بیمار را کامل برهنه کن و معاینه کن، سپس بپوشان و گرم نگه دار.
دنبال این‌ها بگرد: راش (پورپورای برق‌آسا، کهیر) · محل‌های تزریق · زخم و اسکار جراحی · ادم یا سلولیت اندام · شکم (دفاع، اتساع، پالس) · پشت بیمار (زخم فشاری، خونریزی پنهان) · دمای مرکزی.
پشت بیمار را ندیدن
شایع‌ترین یافتهٔ جاافتاده در حرف E، چیزی است که زیر بیمار است: زخم نافذ پشت، زخم فشاری عفونی، یا خونریزی. بیمار را لاگ‌رول کن.
پس از ABCDE
- ارزیابی را از A تکرار کن — به‌ویژه پس از هر مداخله یا هر تغییر وضعیت.
- شرح حال کامل بگیر: از بیمار، همراهان، اورژانس پیش‌بیمارستانی، و پرونده.
- تشخیص‌های کاری و برنامهٔ بررسی را بنویس.
- سطح مراقبت و سقف درمان را تعیین و مستند کن.
- تحویل ساختاریافته با چهارچوب SBAR.
وقتی بیمار بدتر می‌شود، به تشخیص جدید فکر نکن — از A شروع کن
وسوسهٔ طبیعی این است که دنبال تشخیص پیچیده‌تر بگردی. اما در بیشتر موارد، علت بدتر شدن یک مشکل ساده در A، B یا C است که یا درمان نشده یا برگشته: لولهٔ جابه‌جاشده، پنوموتوراکس تازه، خونریزی ادامه‌دار، یا مایع ناکافی.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- In-hospital Resuscitation Guidelines — Resuscitation Council UK (2025)
- Acutely ill adults in hospital: recognising and responding to deterioration (CG50) — NICE (2007)
- Emergency oxygen use in adult patients — British Thoracic Society (2017)
برای مطالعهٔ بیشتر ۳
- Resuscitation Council UK — ABCDE approach
- Oxford Handbook of Emergency Medicine — General Approach
- Rosen's Emergency Medicine, 10th ed — Approach to the Critically Ill Patient
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. در ارزیابی ABCDE، بیمار در حرف B دچار هیپوکسی شدید است. اقدام درست چیست؟
۲. کدام یافته در حرف D بیشترین احتمال برگشت‌پذیری دارد و بیش از همه فراموش می‌شود؟
۳. اصل بنیادی رویکرد ABCDE چیست؟
۴. در ارزیابی ABCDE، حرف E شامل چه چیزهایی است؟
۵. در ارزیابی ABCDE، حرف C علاوه بر فشار و نبض چه چیزهایی را شامل می‌شود؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.