◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- سوختگی شیمیایی: شست‌وشوی فوری و طولانی — پیش از هر معاینه‌ای.
- pH ملتحمه را بسنج و تا طبیعی شدن ادامه بده.
- شک به پارگی کرهٔ چشم: محافظ سخت، بدون فشار، NPO، و تماس فوری.
- دید هر چشم را بسنج و ثبت کن — به‌محض اینکه ایمن شد.
- سازوکار را بپرس: چکش، سنگ‌زنی، فلز روی فلز → جسم خارجی داخل چشمی.
- پروپتوز با کاهش دید پس از تروما — سندرم کمپارتمان اوربیت.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- سوختگی قلیایی — نفوذ عمقی و پیشرونده.
- ملتحمهٔ سفید و بدون عروق (blanching) — ایسکمی لیمبال، نشانهٔ شدت.
- مردمک بی‌قاعده یا اشکی‌شکل، اتاق قدامی کم‌عمق، محتویات بیرون‌زده — پارگی کره.
- سابقهٔ چکش‌کاری یا سنگ‌زنی — جسم خارجی داخل چشمی.
- پروپتوز سفت با کاهش دید و افزایش فشار — کمپارتمان اوربیت.
- هایفما، به‌ویژه در بیمار با اختلال انعقادی یا سلول داسی.
سوختگی شیمیایی
شست‌وشو، پیش از هر چیز — حتی پیش از سنجش دید
هر ثانیه تماس، آسیب بیشتر.
شست‌وشو باید در تریاژ شروع شود — نه پس از ثبت نام، نه پس از گرفتن شرح حال، نه پس از سنجش دید.
نحوهٔ شست‌وشو
گام‌به‌گام
۱. بی‌حس‌کنندهٔ موضعی — تا بیمار بتواند چشم را باز نگه دارد (بدون آن، بلفارواسپاسم شست‌وشو را غیرممکن می‌کند)
۲. ذرات جامد را بردار — به‌ویژه آهک و سیمان. پلک را برگردان (evert) و فورنیکس‌ها را با سواب مرطوب پاک کن
۳. شست‌وشوی فراوان با سالین یا آب تمیز — با ست سرم و جریان ملایم، یا لنز Morgan اگر در دسترس است
۴. بیمار چشم را در همهٔ جهات بچرخاند تا همهٔ سطوح شسته شوند
۵. ادامه بده تا pH ملتحمه طبیعی شود — با نوار pH در فورنیکس تحتانی، ۵ دقیقه پس از توقف شست‌وشو (نه بلافاصله، که مایع شست‌وشو نتیجه را مخدوش می‌کند)
۶. اگر pH هنوز غیرطبیعی است، ادامه بده — گاهی یک ساعت یا بیشتر لازم است
خنثی‌سازی شیمیایی ممنوع
ریختن اسید روی سوختگی قلیایی (یا برعکس)، واکنش گرمازا می‌دهد و آسیب را بدتر می‌کند.
فقط آب یا سالین.
محافظت از خودت
دستکش و محافظ چشم — تا خودت آلوده نشوی.
قلیا در برابر اسید
| قلیا | اسید | |
|---|---|---|
| مکانیسم | liquefactive necrosis | coagulative necrosis |
| نفوذ | عمیق و پیشرونده | محدود — لایهٔ منعقدشده سد می‌سازد |
| پس از قطع تماس | ادامه می‌یابد | معمولاً متوقف می‌شود |
| نمونه | آهک، سیمان، شوینده، آمونیاک، سفیدکننده | باتری، اسید صنعتی |
| پیش‌آگهی | بدتر | بهتر |
استثنا: اسید هیدروفلوئوریک
مثل قلیا نفوذ می‌کند و می‌تواند هیپوکلسمی سیستمیک بدهد.
نیازمند کلسیم گلوکونات موضعی و ارزیابی سیستمیک. کلسیم و منیزیم · سوختگی شدید.
ارزیابی شدت
نشانهٔ بدترین پیش‌آگهی: ملتحمهٔ سفید
ایسکمی لیمبال — ملتحمه و عروق دور قرنیه سفید و بدون عروق (blanched) شده‌اند.
این بد است، نه خوب: یعنی عروق از بین رفته‌اند و سلول‌های بنیادی لیمبوس — که قرنیه را بازسازی می‌کنند — مرده‌اند.
هرچه درجهٔ ایسکمی لیمبال بیشتر، پیش‌آگهی بدتر.
سایر نشانه‌های شدت: کدورت قرنیه · وسعت رنگ‌گیری با فلورسین · افزایش فشار داخل چشم
پس از شست‌وشو
- دید را بسنج و ثبت کن
- فلورسین و معاینهٔ کامل
- pH را دوباره چک کن
- تماس با چشم‌پزشکی — همهٔ سوختگی‌های شیمیایی قابل‌توجه باید دیده شوند
- مسکن — بسیار دردناک است
- و در سوختگی شدید، ارجاع فوری
تروما مکانیکی
پارگی کرهٔ چشم (globe rupture)
نشانه‌ها — هر کدام کافی است برای شک
- مردمک بی‌قاعده یا اشکی‌شکل (teardrop) — کشیده به سمت محل پارگی
- اتاق قدامی کم‌عمق یا بسیار عمیق
- محتویات بیرون‌زده یا بافت عنبیه در زخم
- خونریزی زیر ملتحمهٔ بولوس و کامل (۳۶۰ درجه)
- کاهش شدید دید
- تست Seidel مثبت — نشت زلالیه که فلورسین را رقیق می‌کند و به‌صورت جریانی سبز دیده می‌شود
- فشار داخل چشم پایین (ولی اندازه‌اش نگیر)
- سازوکار: جسم نافذ، ضربهٔ شدید، انفجار
چه کاری ممنوع است
۱. هیچ فشاری بر چشم — نه اندازه‌گیری فشار، نه باز کردن اجباری پلک، نه معاینهٔ اجباری
۲. قطره و پماد نزن
۳. جسم نافذ را بیرون نکش — تامپوناد می‌کند
۴. پچ نگذار — فشار می‌آورد
چه کار کن
- محافظ سخت (rigid shield) — نه پانسمان نرم. اگر محافظ نداری، ته یک لیوان کاغذی هم کار می‌کند
- بیمار را بنشان با سر بالا
- NPO — احتمالاً جراحی
- مسکن و ضد تهوع — استفراغ و سرفه فشار داخل چشم را بالا می‌برند
- آنتی‌بیوتیک سیستمیک (پیشگیری از اندوفتالمیت) و کزاز
- CT اوربیت (نه MRI، تا فلز رد نشده)
- تماس فوری با چشم‌پزشکی
- دید را بسنج و ثبت کن — به هر روش ممکن، بدون فشار
جسم خارجی داخل چشمی
کلاسیک‌ترین تشخیص از دست‌رفته
سازوکار را بپرس:
چکش‌کاری · سنگ‌زنی · فلز روی فلز · برش فلز · انفجار · مته‌کاری
ذرهٔ فلزی پرسرعت می‌تواند با درد خفیف و زخم ورودی خودبه‌خود بسته‌شده وارد چشم شود — و معاینه تقریباً طبیعی باشد.
در شک: CT اوربیت و تماس با چشم‌پزشکی.
MRI ممنوع تا فلز رد نشده.
عینک محافظ می‌زد؟
سؤالی که هم تشخیصی است و هم پیشگیرانه. در ترخیص، دربارهٔ محافظت چشم در محل کار صحبت کن.
هایفما (hyphaema)
خون در اتاق قدامی پس از ضربهٔ بسته.
مدیریت
- استراحت نسبی و سر بالا (۳۰–۴۵ درجه) — تا خون ته‌نشین شود و دید محور بینایی باز بماند
- محافظ چشم
- پرهیز از NSAID و آسپیرین — خطر خونریزی مجدد
- پایش فشار داخل چشم — خون می‌تواند تخلیه را مسدود کند
- ارجاع چشم‌پزشکی
دو گروه پرخطر
۱. بیماری سلول داسی یا صفت داسی — گلبول‌های داسی‌شده در اتاق قدامی، تخلیه را مسدود می‌کنند و حتی هایفمای کوچک می‌تواند فشار را به‌شدت بالا ببرد. در هر بیمار با زمینهٔ مناسب، غربالگری کن.
۲. اختلال انعقادی یا ضدانعقاد — خطر خونریزی مجدد و هایفمای کامل.
خونریزی مجدد معمولاً در روز ۳ تا ۵ رخ می‌دهد و بدتر از خونریزی اولیه است.
سندرم کمپارتمان اوربیت
یک اورژانس کنار تخت، با پنجرهٔ یک تا دو ساعته
هماتوم رتروبولبار پس از تروما، جراحی، یا تزریق → فشار اوربیت بالا می‌رود → فشردگی عصب بینایی و شریان مرکزی شبکیه.
نشانه‌ها:
- پروپتوز سفت — چشم به بیرون زده و فرو نمی‌رود
- کاهش دید و RAPD
- درد شدید
- محدودیت حرکت چشم
- فشار داخل چشم بسیار بالا
- پلک‌های سفت و متورم
کانتوتومی و کانتولیز جانبی
پروسیجر نجات‌دهنده، کنار تخت:
برش کانتوس جانبی و قطع شاخهٔ تحتانی تاندون کانتال جانبی — فضای اوربیت را آزاد می‌کند و فشار فوراً می‌افتد.
اگر تابلو کامل است، منتظر CT یا چشم‌پزشک نمان — ایسکمی عصب بینایی ظرف ۶۰ تا ۱۲۰ دقیقه برگشت‌ناپذیر می‌شود.
با چشم‌پزشکی هم‌زمان تماس بگیر، ولی اقدام را عقب نینداز.
سایر آسیب‌ها
| آسیب | نکته |
|---|---|
| خراش قرنیه (abrasion) | فلورسین · مسکن · آنتی‌بیوتیک موضعی · پچ لازم نیست · در لنزگذار، آنتی‌بیوتیک ضدسودوموناس و ارجاع |
| جسم خارجی سطحی قرنیه | برداشتن با سوزن ظریف پس از بی‌حسی · حلقهٔ زنگار (rust ring) نیازمند ارجاع |
| شکستگی کف اوربیت (blowout) | دوبینی با نگاه به بالا · بی‌حسی زیر چشم · در کودک به trapdoor fracture و گیر افتادن عضله فکر کن — اورژانس جراحی |
| پارگی پلک | درگیری لبهٔ پلک یا مجرای اشکی → ارجاع تخصصی |
| سوختگی حرارتی و UV | کراتیت فوتوالکتریک (جوشکاری، برف) — درد شدید ۶–۱۲ ساعت بعد · مسکن، آنتی‌بیوتیک موضعی، خودمحدودشونده |
trapdoor fracture در کودک
استخوان نرم کودک مثل یک دریچه باز و بسته می‌شود و عضلهٔ رکتوس تحتانی را گیر می‌اندازد.
تابلو: دوبینی، محدودیت نگاه به بالا، و رفلکس اوکولوکاردیاک (برادی‌کاردی، تهوع، استفراغ) — اغلب با کبودی ناچیز («white-eyed blowout»).
این یک اورژانس جراحی است — ایسکمی عضله.
در هر تروما چشمی
پنج کار
۱. دید را بسنج و ثبت کن (به‌محض اینکه ایمن است)
۲. سازوکار را دقیق بپرس — پرسرعت؟ شیمیایی؟ عینک محافظ؟
۳. چشم دیگر را هم معاینه کن
۴. به آسیب‌های همراه فکر کن — سر، گردن، صورت. تروما چشم به‌تنهایی نادر است (ترومای سر)
۵. کزاز
مستندسازی
در تروما چشم، پرونده احتمالاً بعداً بازبینی خواهد شد — حقوقی، بیمه‌ای، یا شغلی.
دید هر چشم، یافته‌های معاینه، سازوکار دقیق، زمان، و اقدامات را بنویس.
مرتبط: چشم قرمز حاد · کاهش ناگهانی بینایی · گلوکوم حاد زاویه‌بسته
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- The Royal College of Ophthalmologists — Ocular trauma and chemical injury guidance — Royal College of Ophthalmologists (2024)
- Chemical eye injury — NICE Clinical Knowledge Summaries — NICE (2024)
- Ocular trauma — American Academy of Ophthalmology Preferred Practice Pattern — AAO (2023)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. در سوختگی شیمیایی چشم، نخستین اقدام چیست؟
۲. چرا سوختگی قلیایی خطرناک‌تر از اسیدی است؟
۳. در شک به پارگی کرهٔ چشم (globe rupture)، چه کاری ممنوع است؟
۴. بیمار پس از چکش‌کاری فلز روی فلز با درد خفیف چشم. چرا نباید دست‌کم گرفت؟
۵. در سندرم کمپارتمان اوربیت پس از تروما، درمان نجات‌دهنده چیست؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.