◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- فشار داخل چشم را بسنج — تشخیص بر آن استوار است.
- مردمک نیمه‌گشاد، بیضی و بی‌واکنش در چشم قرمز و دردناک.
- تماس فوری با چشم‌پزشکی — پیش از شروع درمان، نه بعد.
- بیمار را به پشت بخوابان — کمک می‌کند عدسی به عقب برود.
- استازولامید وریدی، قطره‌های موضعی، و مسکن و ضد تهوع.
- چشم دوم هم در خطر است — نیازمند ایریدوتومی پیشگیرانه.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- درد شدید چشم با سردرد، تهوع و استفراغ.
- دیدن هاله دور نورها و تاری دید.
- مردمک نیمه‌گشاد و بی‌واکنش.
- قرنیهٔ مات و کرهٔ چشم سفت در لمس.
- فشار داخل چشم بسیار بالا.
- شروع علائم پس از داروی آنتی‌کولینرژیک یا در تاریکی.
چرا از دست می‌رود
علائم سیستمیک بر علائم چشمی غلبه می‌کنند
بیمار با سردرد شدید، تهوع و استفراغ می‌آید.
تشخیص‌های اشتباه رایج: میگرن · سردرد تنشی · گاستروانتریت · شکم حاد · بحران فشار خون
و کسی چشم‌ها را نگاه نمی‌کند.
قاعدهٔ عملی
در هر سردرد شدید با استفراغ، چشم‌ها را نگاه کن.
یک چشم قرمز با مردمک نیمه‌گشاد و قرنیهٔ مات، تشخیص را در چند ثانیه می‌دهد.
مکانیسم
عنبیه به تراب‌کولار مش می‌چسبد → تخلیهٔ مایع زلالیه مسدود می‌شود → فشار داخل چشم به‌سرعت و به‌شدت بالا می‌رود → ایسکمی عصب بینایی و عنبیه.
چرا در تاریکی شروع می‌شود
در تاریکی (یا هنگام تمرکز روی نزدیک)، مردمک گشاد می‌شود → عنبیه چین می‌خورد → زاویهٔ باریک بسته می‌شود.
به همین دلیل حملات اغلب عصر، در سینما، یا هنگام مطالعه شروع می‌شوند.
عوامل خطر
سن بالا · هایپروپی (دوربینی) — چشم کوچک با اتاق قدامی کم‌عمق · زن · نژاد آسیای شرقی · سابقهٔ خانوادگی · کاتاراکت پیشرفته (عدسی ضخیم‌تر)
داروهای محرک
هر دارویی که مردمک را گشاد کند
آنتی‌کولینرژیک · آنتی‌هیستامین · ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای · ضداحتقان (سودوافدرین) · قطرهٔ گشادکنندهٔ مردمک · برخی ضداسپاسم‌ها و داروهای بی‌اختیاری ادراری
و توپیرامات با مکانیسم متفاوت — می‌تواند زاویه‌بستگی دوطرفه بدهد.
در بیمار با سابقهٔ زاویهٔ باریک، پیش از تجویز این داروها، با چشم‌پزشک مشورت کن.
تابلو
| یافته | توضیح |
|---|---|
| درد شدید چشم | اغلب همراه با سردرد همان سمت |
| تهوع و استفراغ | می‌تواند غالب باشد |
| تاری دید | و دیدن هاله (halos) دور نورها — به‌دلیل ادم قرنیه |
| چشم قرمز | با ciliary flush |
| مردمک نیمه‌گشاد، بیضی، بی‌واکنش | نشانهٔ کلیدی |
| قرنیهٔ مات و ادماتو | دید فوندوس دشوار |
| کرهٔ چشم سفت در لمس | با لمس ملایم از روی پلک بسته، در مقایسه با چشم دیگر |
| فشار داخل چشم بسیار بالا | تشخیص بر آن استوار است |
یک آزمون ساده کنار تخت
با دو انگشت از روی پلک بستهٔ بیمار، به‌آرامی فشار بده و با چشم دیگر مقایسه کن.
در گلوکوم حاد، چشم محسوساً سفت‌تر است — مثل سنگ مرمر در برابر توپ لاستیکی.
این جایگزین تونومتری نیست، ولی در جایی که تونومتر نداری، یک سرنخ قوی است.
تفکیک
| گلوکوم حاد | یووئیت قدامی | ورم ملتحمه | کراتیت | |
|---|---|---|---|---|
| مردمک | نیمه‌گشاد، بیضی، بی‌واکنش | کوچک، بی‌قاعده | طبیعی | طبیعی یا کوچک |
| قرنیه | مات و ادماتو | شفاف | شفاف | کدورت یا رنگ‌گیری |
| فشار چشم | بسیار بالا | طبیعی یا پایین | طبیعی | طبیعی |
| علائم سیستمیک | سردرد، تهوع، استفراغ | — | — | — |
| هاله دور نور | بله | خیر | خیر | گاهی |
درمان
تماس با چشم‌پزشکی، پیش از شروع درمان
ترتیب و ترکیب داروها را چشم‌پزشک تعیین می‌کند — و این یک تماس چند دقیقه‌ای است، نه یک ارجاع.
در این فاصله:
- بیمار را به پشت بخوابان (supine) — کمک می‌کند عدسی با جاذبه به عقب برود و زاویه کمی باز شود
- مسکن و ضد تهوع — درد و استفراغ، فشار را بالاتر می‌برند
- محیط روشن — مردمک را منقبض نگه می‌دارد
داروها
| گروه | نمونه | مکانیسم |
|---|---|---|
| مهارکنندهٔ کربنیک انیدراز | استازولامید وریدی سپس خوراکی | کاهش تولید زلالیه |
| بتابلوکر موضعی | تیمولول | کاهش تولید |
| آلفا-آگونیست موضعی | آپراکلونیدین، بریمونیدین | کاهش تولید |
| مهارکنندهٔ کربنیک انیدراز موضعی | دورزولامید | کاهش تولید |
| منقبض‌کنندهٔ مردمک | پیلوکارپین | باز کردن زاویه |
| اسمزی سیستمیک | مانیتول وریدی، گلیسرول خوراکی | کاهش حجم ویتره |
پیلوکارپین در ابتدا ممکن است کار نکند
در فشار بسیار بالا، اسفنکتر عنبیه ایسکمیک و فلج است.
پس ابتدا فشار با سایر داروها پایین می‌آید، و سپس پیلوکارپین مؤثر می‌شود.
احتیاط‌های دارویی
- استازولامید: در آلرژی سولفونامید، نارسایی کلیه، و بیماری سلول داسی با احتیاط · هیپوکالمی می‌دهد
- بتابلوکر موضعی: جذب سیستمیک دارد — در آسم و برادی‌کاردی احتیاط
- مانیتول: در نارسایی قلب و کلیه احتیاط
درمان قطعی
پس از کنترل حاد
لیزر ایریدوتومی محیطی — ایجاد یک سوراخ کوچک در عنبیه تا مسیر جایگزین برای تخلیه باز شود.
یا برداشتن عدسی (lens extraction) — مطالعهٔ EAGLE نشان داد در بسیاری بیماران از ایریدوتومی مؤثرتر است.
و چشم دوم
زاویهٔ باریک، یک ویژگی آناتومیک دوطرفه است.
چشم دیگر هم باید ایریدوتومی پیشگیرانه شود — وگرنه دیر یا زود همین حمله را خواهد داشت.
این را در ترخیص و در ارجاع صریح بنویس.
پیگیری و پیشگیری
در ترخیص
- قرار پیگیری چشم‌پزشکی با تاریخ مشخص
- فهرست داروهای ممنوع را به بیمار بده — و در پروندهٔ دارویی‌اش ثبت کن
- علائم بازگشت: درد چشم، هاله دور نور، تاری دید، سردرد با استفراغ
- چشم دوم: زمان ایریدوتومی پیشگیرانه
- و توضیح بده که حمله می‌تواند تکرار شود تا درمان قطعی انجام نشده
گلوکوم مزمن زاویه‌باز، موجود دیگری است
بدون درد، بدون قرمزی، و با از دست رفتن تدریجی و بی‌صدای میدان بینایی محیطی.
در اورژانس مطرح نیست — ولی اگر بیماری با کاهش میدان محیطی تدریجی آمد، به آن فکر کن و ارجاع بده.
مرتبط: چشم قرمز حاد · کاهش ناگهانی بینایی
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Glaucoma: diagnosis and management (NG81) — NICE (2022)
- The Royal College of Ophthalmologists — Acute angle closure guidance — Royal College of Ophthalmologists (2024)
- EAGLE study: Early lens extraction for primary angle-closure glaucoma — The Lancet (2016)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. چرا گلوکوم حاد زاویه‌بسته اغلب در اورژانس از دست می‌رود؟
۲. مردمک در گلوکوم حاد زاویه‌بسته چگونه است؟
۳. کدام داروها می‌توانند حملهٔ زاویه‌بسته را در فرد مستعد راه بیندازند؟
۴. چرا پیلوکارپین در ابتدای حمله ممکن است مؤثر نباشد؟
۵. پس از کنترل حمله، چرا چشم دوم هم درمان می‌شود؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.