◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- در بالای ۵۰ سال با اولین حملهٔ کولیک، AAA را رد کن — سونوگرافی کنار تخت.
- NSAID خط اول مسکن است (اگر کلیه اجازه دهد)، مؤثرتر از اوپیوئید.
- تب + سنگ منسد = اورژانس اورولوژی — تخلیه، نه فقط آنتی‌بیوتیک.
- در احتباس، سوند بگذار و حجم تخلیه‌شده را ثبت کن.
- کراتینین در هر احتباس و در هر سنگ منسد.
- در هر زن در سن باروری با درد پهلو، تست بارداری.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- تب یا سپسیس با سنگ منسد — تخلیهٔ فوری لازم است.
- کلیهٔ منفرد یا پیوندی با انسداد.
- آنوری یا نارسایی حاد کلیه.
- اولین «کولیک کلیوی» بالای ۵۰ سال — AAA را رد کن.
- احتباس ادراری با بی‌حسی زینی یا ضعف پا — سندرم دم اسب.
- درد مقاوم به مسکن یا استفراغ مداوم.
کولیک کلیوی
اول: تقلیدکننده‌ها را رد کن
«کولیک کلیوی» یک تشخیص خطرناک است
چون زود گذاشته می‌شود و جست‌وجو را متوقف می‌کند.
| تقلیدکننده | سرنخ |
|---|---|
| AAA پاره‌شده | بالای ۵۰ سال · افت فشار · اولین حمله |
| حاملگی خارج رحمی | زن در سن باروری · تست بارداری |
| تورشن بیضه | بیضه را معاینه کن |
| دیسکسیون آئورت | درد پاره‌کننده · اختلاف فشار اندام‌ها |
| آپاندیسیت رتروسکال | تب، تندرنس |
| پیلونفریت | تب، تندرنس زاویهٔ دنده‌ای-مهره‌ای |
| پیچ‌خوردگی تخمدان | زن · درد ناگهانی |
| انفارکتوس کلیه | فیبریلاسیون دهلیزی · LDH بالا |
قاعدهٔ عملی
اولین حملهٔ «کولیک کلیوی» در بیمار بالای ۵۰ سال، تا سونوگرافی آئورت انجام نشده، کولیک کلیوی نیست.
و در هر زن در سن باروری، تست بارداری — بدون استثنا.
تابلو
درد شدید، موجی، از پهلو به کشاله · بیمار بی‌قرار و در حال پیچ‌وتاب (برخلاف پریتونیت که بی‌حرکت است) · تهوع و استفراغ · هماچوری (میکروسکوپی یا ماکروسکوپی) · و با پایین آمدن سنگ، علائم تحریکی مثانه
فقدان هماچوری، سنگ را رد نمی‌کند
در حدود ۱۰ تا ۱۵٪ موارد، ادرار خون ندارد — به‌ویژه در انسداد کامل.
تشخیص
CT KUB با دوز پایین، روش انتخابی
- بدون کنتراست، دوز پایین (low-dose)
- حساسیت و ویژگی بسیار بالا
- تشخیص‌های جایگزین را هم نشان می‌دهد
- ایده‌آل ظرف ۲۴ ساعت از مراجعه
سونوگرافی گزینهٔ اول در: بارداری، کودک، و بیمار جوان با حملهٔ تکراری مشابه — و برای دیدن هیدرونفروز و آئورت.
رادیوگرافی KUB به‌تنهایی حساسیت پایینی دارد؛ عمدتاً برای پیگیری سنگ شناخته‌شدهٔ رادیواپک.
آزمایش: کراتینین و الکترولیت · شمارش کامل و CRP · آنالیز و کشت ادرار · تست بارداری · کلسیم و اوریک اسید (برای بررسی بعدی)
درمان درد
NSAID خط اول است
مؤثرتر از اوپیوئید، با تهوع و خواب‌آلودگی کمتر — و مکانیسم درد را هدف می‌گیرد (کاهش فشار داخل حالب و ادم).
اوپیوئید به‌عنوان نجات، یا در منع مصرف NSAID: نارسایی کلیه، خونریزی گوارشی، نارسایی قلب، بارداری سه‌ماههٔ سوم، آسم حساس به آسپیرین.
پاراستامول افزودنی مفید است.
و ضد تهوع را فراموش نکن.
چه کسی بستری می‌شود
اندیکاسیون‌های مطلق
- تب یا هر نشانهٔ عفونت با انسداد
- کلیهٔ منفرد یا پیوندی با انسداد
- انسداد دوطرفه
- نارسایی حاد کلیه
- درد مقاوم به مسکن کافی
- استفراغ مداوم و ناتوانی از خوراکی
- بارداری
کلیهٔ منسد و عفونی — یک اورژانس واقعی
تب + سنگ منسد = آبسهٔ تحت فشار.
آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی نمی‌تواند به چرک در یک سیستم بسته برسد. بیمار می‌تواند ظرف ساعت‌ها به شوک سپتیک برود.
اقدام:
- تماس فوری با اورولوژی برای تخلیه — استنت حالب یا نفروستومی
- آنتی‌بیوتیک وریدی و کشت خون
- احیا طبق سپسیس
آنتی‌بیوتیک بدون تخلیه، درمان نیست.
مدیریت سنگ
| اندازه | رویکرد معمول |
|---|---|
| کمتر از ۵ میلی‌متر | احتمال بالای دفع خودبه‌خود · درمان محافظه‌کارانه و مسکن |
| ۵ تا ۱۰ میلی‌متر | ممکن است دفع شود · پیگیری اورولوژی · گاهی درمان دفع‌کننده (tamsulosin) |
| بیش از ۱۰ میلی‌متر | معمولاً نیازمند مداخله (ESWL، یورتروسکوپی) |
درمان دفع‌کننده
آلفابلوکر (مثل تامسولوسین) ممکن است در سنگ‌های دیستال و بزرگ‌تر کمک کند؛ سودش در سنگ‌های کوچک محدود است. طبق گایدلاین محلی.
در ترخیص
آنچه بیمار باید بداند
- مسکن منظم (NSAID + پاراستامول)
- مایع کافی بنوشد
- ادرار را صاف کند تا سنگ را بگیرد (برای آنالیز)
- پیگیری مشخص با اورولوژی و تاریخ
- علائم بازگشت فوری: تب یا لرز · درد غیرقابل‌کنترل · استفراغ مداوم · ناتوانی در ادرار کردن
و بررسی علت (کلسیم، اوریک اسید، آنالیز سنگ) در پیگیری سرپایی — به‌ویژه در سنگ عودکننده، کودک، یا کلیهٔ منفرد.
احتباس ادراری
حاد یا مزمن
| حاد | مزمن | |
|---|---|---|
| درد | شدید و ناگهانی | اغلب بدون درد |
| حجم | معمولاً کمتر | می‌تواند بسیار زیاد باشد |
| کلیه | معمولاً طبیعی | اغلب نارسایی کلیه |
| پس از تخلیه | معمولاً بدون عارضه | دیورز پس از انسداد و هماچوری ex vacuo |
احتباس مزمن می‌تواند بدون درد باشد
بیمار با بی‌اختیاری سرریز (overflow incontinence) می‌آید و فکر می‌کند مشکلش بی‌اختیاری است — در حالی که مثانه‌اش پر است.
در هر بیمار با بی‌اختیاری تازه یا نارسایی کلیه توضیح‌نیافته، حجم باقی‌ماندهٔ مثانه را بسنج.
علل
| دسته | نمونه |
|---|---|
| انسدادی | بزرگی پروستات (شایع‌ترین در مرد) · سرطان پروستات · تنگی مجرا · یبوست شدید · لختهٔ خون · سنگ مجرا |
| دارویی | آنتی‌کولینرژیک · آنتی‌هیستامین · اوپیوئید · ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای · آلفا-آگونیست (ضداحتقان) |
| عصبی | سندرم دم اسب · آسیب نخاع · MS · دیابت (نوروپاتی) · سکته |
| عفونی و التهابی | پروستاتیت · UTI · هرپس ژنیتال |
| پس از جراحی و بی‌حسی | شایع، به‌ویژه پس از بی‌حسی نخاعی |
| در زنان | پرولاپس · تودهٔ لگنی · بارداری · پس از زایمان |
سندرم دم اسب را رد کن
احتباس ادراری + بی‌حسی زینی + ضعف یا بی‌حسی پاها + کمردرد = MRI اورژانس.
تأخیر = بی‌اختیاری و ناتوانی دائمی.
مدیریت
سوندگذاری — و ثبت حجم
- سوند مجرایی با تکنیک استریل و ژل بی‌حسی کافی
- حجم تخلیه‌شده را ثبت کن — یک داده‌ٔ بالینی مهم است، نه یک عدد تشریفاتی
- کراتینین و الکترولیت در همه
- آنالیز و کشت ادرار
- معاینهٔ پروستات و رکتوم · در زن، معاینهٔ لگنی
- داروهای مقصر را مرور و قطع کن
- یبوست را درمان کن — علت شایع و قابل‌اصلاح
اگر سوند نرفت، زور نزن
در تنگی مجرا، پروستات بسیار بزرگ، یا تروما:
- تماس با اورولوژی
- گزینه‌ها: سوند کوچک‌تر یا Coudé، سوندگذاری با هدایت سیستوسکوپ، یا سیستوستومی سوپراپوبیک
- در تروما با خون در مئاتوس، سوند کور ممنوع — ترومای شکم و لگن
پس از تخلیه
دیورز پس از انسداد (post-obstructive diuresis)
پس از رفع انسداد مزمن، کلیه می‌تواند حجم زیادی ادرار دفع کند — گاهی لیترها در چند ساعت.
پایش: برون‌ده ادراری ساعتی · الکترولیت · وزن · علائم حیاتی
جایگزینی مایع در صورت کاهش حجم یا اختلال الکترولیت.
بیمار با احتباس مزمن و حجم بالا، معمولاً بستری می‌شود — نه ترخیص با کیسهٔ ادرار.
هماچوری ex vacuo: پس از تخلیهٔ سریع مثانهٔ بسیار پر، شایع و معمولاً خودمحدودشونده.
ترخیص
بیمار با احتباس حاد ساده
اگر ترخیص می‌شود:
- سوند با کیسهٔ پا و آموزش مراقبت
- آلفابلوکر شروع شود (معمولاً تامسولوسین)، و پس از چند روز trial without catheter (TWOC)
- قرار پیگیری اورولوژی با تاریخ مشخص
- علائم بازگشت: تب، درد، سوند کار نمی‌کند، خونریزی
- و بیمار بداند سوند چه زمانی و کجا برداشته می‌شود
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Renal and ureteric stones: assessment and management (NG118) — NICE (2019)
- EAU Guidelines on Urolithiasis — European Association of Urology (2024)
- Lower urinary tract symptoms in men: management (CG97) — NICE (2015)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. خط اول مسکن در کولیک کلیوی کدام است؟
۲. بیمار با سنگ حالب و تب ۳۹ و تاکی‌کاردی. اقدام اصلی چیست؟
۳. مرد ۶۸ ساله با درد پهلو و هماچوری میکروسکوپی. چرا نباید سریع تشخیص «کولیک کلیوی» گذاشت؟
۴. پس از تخلیهٔ احتباس ادراری مزمن با حجم زیاد، چه عارضه‌ای باید پایش شود؟
۵. بیمار با احتباس ادراری حاد و بی‌حسی زینی. چه تشخیصی باید فوراً رد شود؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.