◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- تزریق را فوراً قطع کن و رگ را با نرمال سالین باز نگه دار.
- ABCDE و علائم حیاتی.
- هویت بیمار و برچسب واحد را دوباره تطبیق بده — همین‌جا، همین حالا.
- کیسه و ست را نگه دار و به بانک خون برگردان.
- نمونهٔ تازه بفرست: کومبس مستقیم، گروه و کراس‌مچ مجدد، همولیز، کشت.
- به بانک خون و هموویژیلانس گزارش بده — بیمار بعدی در خطر است.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- تب، لرز و درد کمر یا پهلو در دقایق اول — همولیز حاد.
- ادرار قرمز یا قهوه‌ای حین تزریق.
- افت فشار، خس‌خس، ورم صورت — آنافیلاکسی.
- تنگی نفس و هیپوکسی طی ۶ ساعت — TRALI یا TACO.
- خونریزی از محل‌های سوزن حین تزریق — DIC ناشی از همولیز.
- تب بالا و شوک — آلودگی باکتریایی واحد.
نخستین واکنش: دستت را از شیر بردار
پنج کار، به همین ترتیب
۱. تزریق را قطع کن. ست را عوض کن و رگ را با نرمال سالین باز نگه دار.
۲. ABCDE و علائم حیاتی.
۳. هویت بیمار و برچسب واحد را دوباره تطبیق بده. همین‌جا، همین حالا — شایع‌ترین علت واکنش شدید، همین است.
۴. کیسه و ست را نگه دار و به بانک خون برگردان.
۵. گزارش بده — بانک خون، هماتولوژی، و سامانهٔ هموویژیلانس. اگر واحد دیگری از همان اهدا در بیمارستان است، بیمار بعدی در خطر است.
نقشهٔ واکنش‌ها
| واکنش | زمان | یافتهٔ کلیدی |
|---|---|---|
| همولیتیک حاد | دقایق | تب، درد کمر، هموگلوبینوری، شوک، DIC |
| آلودگی باکتریایی | دقایق تا ۱ ساعت | تب بالا، لرز شدید، شوک |
| آنافیلاکسی | دقایق | ورم، خس‌خس، افت فشار، بدون تب |
| تب‌زای غیرهمولیتیک | ۱–۶ ساعت | تب و لرز ایزوله، بیمار خوب |
| آلرژیک خفیف | دقایق تا ساعت‌ها | کهیر و خارش، بدون علامت دیگر |
| TACO | ۶ ساعت اول | تنگی نفس، فشار بالا، JVP بالا |
| TRALI | ۶ ساعت اول | تنگی نفس، فشار پایین، تب، بدون اضافه‌بار |
| همولیتیک تأخیری | ۵–۱۴ روز | افت Hb، زردی، کومبس مثبت |
| TA-GvHD | ۱–۶ هفته | راش، اسهال، پان‌سیتوپنی — تقریباً کشنده |
| پورپورای پس از تزریق | ۵–۱۲ روز | ترومبوسیتوپنی شدید |
واکنش همولیتیک حاد
تقریباً همیشه خطای هویتی
آنتی‌بادی‌های از پیش موجود (معمولاً ضد-A یا ضد-B) گلبول‌های تزریق‌شده را در عروق لیز می‌کنند.
تابلو
تب و لرز · درد کمر یا پهلو · درد در محل تزریق · احساس «مرگ قریب‌الوقوع» · ادرار قرمز یا قهوه‌ای · افت فشار و شوک · خونریزی از محل‌های سوزن (DIC)
در بیمار بیهوش، تنها نشانه ممکن است افت فشار غیرقابل‌توضیح و خونریزی منتشر از محل جراحی باشد.
درمان
- قطع فوری · احیا با نرمال سالین با حجم بالا
- حفظ برون‌ده ادراری — هدف ۱–۲ mL/kg/h؛ برای پیشگیری از نارسایی حاد کلیه
- پایش و درمان هیپرکالمی و DIC
- نمونه: کومبس مستقیم، گروه و کراس‌مچ مجدد، هموگلوبین آزاد پلاسما و ادرار، LDH، بیلی‌روبین، پروفایل انعقادی
- هماتولوژی و بانک خون را فوراً خبر کن
واحد دوم را وصل نکن
اگر خطای هویتی رخ داده، ممکن است واحدهای دیگری هم اشتباه تحویل شده باشند — و بیمار دیگری همین حالا در حال گرفتن خون بیمار شماست.
بانک خون باید فوراً مطلع شود تا بقیهٔ واحدها را متوقف کند.
آلودگی باکتریایی
نادر ولی کشنده. پلاکت پرخطرتر است (در دمای اتاق نگهداری می‌شود).
تب بالا، لرز شدید، افت فشار، و شوک ظرف دقایق.
- قطع · احیا و آنتی‌بیوتیک وسیع‌الطیف فوری مثل سپسیس
- کشت خون از بیمار و از کیسه
- بانک خون باید سایر فرآورده‌های همان اهدا را قرنطینه کند
تفکیک از همولیز، در لحظه ممکن نیست
و لازم هم نیست — اقدامات اولیه (قطع، احیا، نمونه، گزارش) یکسان است. فقط آنتی‌بیوتیک را دیر نده.
آنافیلاکسی
ورم صورت و راه هوایی · خس‌خس · افت فشار · کهیر گسترده · معمولاً بدون تب
درمان: آنافیلاکسی — آدرنالین ۰٫۵ mg IM، مایع، اکسیژن.
به کمبود IgA فکر کن
در بیمار با کمبود شدید IgA، آنتی‌بادی ضد-IgA با IgA پلاسمای فرآورده واکنش می‌دهد.
برای تزریق‌های آینده: فرآوردهٔ شسته‌شده (washed) یا از دهندهٔ فاقد IgA — با هماهنگی قبلی بانک خون. این را در پرونده و کارت بیمار ثبت کن.
TACO در برابر TRALI
یک تابلو، دو درمان متضاد
هر دو: تنگی نفس، هیپوکسی، ارتشاح دوطرفه در رادیوگرافی، ظرف ۶ ساعت از تزریق.
| TACO | TRALI | |
|---|---|---|
| ماهیت | اضافه‌بار حجم | آسیب حاد ریه |
| فشار خون | بالا | اغلب پایین |
| JVP | بالا | طبیعی |
| تب | معمولاً ندارد | اغلب دارد |
| BNP | بالا | طبیعی یا کمی بالا |
| پاسخ به دیورتیک | خوب | ندارد — و زیان‌آور است |
| عامل خطر | سالمند، کم‌وزن، نارسایی قلب یا کلیه، تزریق سریع | پلاسمای حاوی آنتی‌بادی دهنده |
| درمان | دیورتیک، محدودیت مایع، NIV | حمایت تنفسی، مایع طبق نیاز، گاهی تهویهٔ مکانیکی |
اگر مطمئن نیستی
سونوگرافی کنار تخت (خطوط B و IVC)، BNP، و پاسخ به یک دوز آزمایشی دیورتیک کمک می‌کنند.
در شک، اکسیژناسیون را حمایت کن و دیورتیک را با احتیاط و با پایش بده — در TRALI، دهیدراته کردن بیمار شوکی وضعیت را بدتر می‌کند.
TACO شایع‌تر است. TRALI مرگ‌بارتر.
هر دو باید گزارش شوند — TRALI باعث کنار گذاشتن دهنده می‌شود.
واکنش‌های خفیف‌تر
تب‌زای غیرهمولیتیک
تب و لرز ایزوله، بیمار در کل خوب. ناشی از سیتوکین‌هاست.
اقدام: توقف موقت، ارزیابی کامل، پاراستامول. اگر یافتهٔ نگران‌کننده‌ای نبود، می‌توان با سرعت کمتر و پایش نزدیک ادامه داد.
آلرژیک خفیف
کهیر و خارش بدون علامت دیگر.
اقدام: توقف موقت، آنتی‌هیستامین، و پس از رفع علائم ادامه با پایش. تنها واکنشی که معمولاً نیاز به دور ریختن واحد ندارد.
واکنش‌های تأخیری
همولیتیک تأخیری — ۵ تا ۱۴ روز بعد
در بیمار حساس‌شده از تزریق یا بارداری قبلی، تیتر آنتی‌بادی در زمان کراس‌مچ زیر حد تشخیص بوده؛ تماس مجدد آن را بالا می‌برد.
افت Hb · زردی · LDH و بیلی‌روبین بالا · کومبس مستقیم مثبت
معمولاً خفیف — اما باید ثبت و به بیمار اعلام شود. برای تزریق‌های آینده حیاتی است. بیمار باید کارت آنتی‌بادی داشته باشد.
TA-GvHD — یک تا شش هفته بعد
لنفوسیت‌های دهنده به بافت گیرنده حمله می‌کنند: راش، اسهال، نارسایی کبد، پان‌سیتوپنی. تقریباً همیشه کشنده.
پیشگیری، تنها راه است: فرآوردهٔ پرتودیده (irradiated) در بیماران پرخطر — نقص ایمنی سلولی شدید، پیوند مغز استخوان، هوچکین، درمان با آنالوگ پورین، و تزریق از خویشاوند درجه یک. بیمار با سرکوب ایمنی.
پورپورای پس از تزریق — ۵ تا ۱۲ روز بعد
ترومبوسیتوپنی شدید و ناگهانی. درمان: IVIG. تزریق پلاکت معمولاً بی‌اثر است.
و همیشه: گزارش بده
هموویژیلانس، بیمار بعدی را نجات می‌دهد
هر واکنش — حتی خفیف — باید به بانک خون و سامانهٔ هموویژیلانس گزارش شود.
گزارش‌های تجمیعی (مانند SHOT) همان چیزی است که نشان داده خطای انسانی، نه ویروس، قاتل اصلی است — و همان چیزی که منجر به تطبیق هویت کنار تخت شد.
گزارش، مجازات نیست. داده است.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- SHOT — Serious Hazards of Transfusion Annual Report — SHOT (UK haemovigilance scheme) (2024)
- Guideline on the investigation and management of acute transfusion reactions — British Society for Haematology (2023)
- Handbook of Transfusion Medicine, 6th edition — UK Blood Transfusion Services (JPAC) (2024)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. بیمار ۱۰ دقیقه پس از شروع گلبول قرمز دچار تب، لرز، درد کمر و ادرار قرمز شد. تشخیص؟
۲. تفکیک TACO از TRALI چگونه انجام می‌شود؟
۳. در واکنش تب‌زای خفیف (تب کمتر از ۳۸٫۵ بدون علائم دیگر)، اقدام درست چیست؟
۴. بیمار با کمبود IgA پس از تزریق دچار آنافیلاکسی شد. چه می‌کنی و برای آینده چه؟
۵. بیمار ۷ روز پس از تزریق دچار زردی خفیف و افت Hb شد، بدون خونریزی. محتمل‌ترین علت؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.