◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- در بیماری ارتفاع، فرود — و هرچه زودتر بهتر.
- آتاکسی حساس‌ترین نشانهٔ HACE است؛ راه رفتن روی خط را امتحان کن.
- در غواص علامت‌دار: اکسیژن ۱۰۰٪ و تماس فوری با مرکز پزشکی غواصی.
- پرواز با غواص علامت‌دار ممنوع مگر در کابین با فشار سطح دریا.
- پروفیل غواصی را بپرس: عمق، مدت، سرعت صعود، تعداد غوص.
- در آمبولی هوای شریانی، بیمار را خوابیده افقی نگه دار.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- آتاکسی یا تغییر رفتار در ارتفاع — HACE.
- تنگی نفس در حال استراحت و سرفهٔ خلط صورتی در ارتفاع — HAPE.
- علامت عصبی ظرف دقایق پس از صعود از آب — آمبولی هوای شریانی.
- درد قفسهٔ سینه و خشونت صدا پس از غواصی — بارتروما ریوی.
- هر علامت عصبی در غواص، حتی خفیف.
- صعود سریع یا صعود اضطراری در شرح حال.
بیماری ارتفاع
سه سندرم
| AMS (بیماری حاد ارتفاع) | HACE (ادم مغزی) | HAPE (ادم ریوی) | |
|---|---|---|---|
| شروع | ۶–۱۲ ساعت پس از صعود | معمولاً پس از AMS | روز ۲–۴ پس از صعود |
| تابلو | سردرد + تهوع، بی‌خوابی، خستگی، سرگیجه | آتاکسی، گیجی، تغییر رفتار، کما | تنگی نفس در استراحت، سرفه، خلط صورتی، هیپوکسی |
| شدت | خودمحدودشونده | کشنده | کشنده — شایع‌ترین علت مرگ در ارتفاع |
| درمان | توقف صعود · استازولامید · مسکن | فرود فوری · دگزامتازون · اکسیژن | فرود فوری · اکسیژن · نیفدیپین |
تعریف عملی AMS
سردرد در فردی که اخیراً به ارتفاع رسیده، به‌علاوهٔ یکی از: تهوع یا بی‌اشتهایی · خستگی · سرگیجه · اختلال خواب.
معمولاً بالای ۲۵۰۰ متر — ولی در افراد حساس، پایین‌تر هم ممکن است.
آتاکسی، خط فاصل است
AMS ناخوشایند است؛ HACE کشنده است.
آنچه آن دو را جدا می‌کند: اختلال عصبی.
آزمون کنار تخت: از بیمار بخواه روی یک خط مستقیم، پاشنه‌به‌پنجه راه برود. ناتوانی = HACE تا خلاف آن ثابت شود = فرود فوری.
درمان
قانون طلایی: فرود
همهٔ درمان‌های دیگر موقتاند.
- ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر فرود اغلب تحول‌آفرین است
- در HACE و HAPE، فرود اورژانس است — شب، هوای بد، یا خستگی، بهانه نیست
- اگر فرود موقتاً غیرممکن است: اکسیژن و کیسهٔ فشار قابل‌حمل (Gamow bag) به‌عنوان پل
| سندرم | دارو |
|---|---|
| AMS | استازولامید ۲۵۰ mg دو بار در روز · مسکن (ایبوپروفن یا پاراستامول) · ضدتهوع · صعود نکن |
| HACE | دگزامتازون ۸ mg سپس ۴ mg هر ۶ ساعت · اکسیژن · فرود |
| HAPE | نیفدیپین آهسته‌رهش ۳۰ mg هر ۱۲ ساعت · اکسیژن · فرود · (سیلدنافیل یا تادالافیل جایگزین) |
در HAPE، دیورتیک نده
مکانیسم، فشار بالای شریان ریوی است، نه نارسایی قلب چپ. بیمار اغلب از قبل دهیدراته است؛ دیورتیک فشار را می‌اندازد بدون آنکه مشکل را حل کند.
تله‌های تشخیصی در ارتفاع
در فردی که در ارتفاع بد شده، همیشه AMS نیست:
هیپوگلیسمی · هیپوترمی · کم‌آبی · مسمومیت CO (اجاق در چادر) · عفونت · مسمومیت دارویی · سکتهٔ مغزی · ترومبوز وریدی (کم‌آبی + بی‌حرکتی) · ادم ریوی قلبی در فرد مسن
و در بیمار با سابقهٔ میگرن، تفکیک سردرد میگرنی از AMS دشوار است — ولی آتاکسی هرگز میگرن نیست.
پیشگیری
آهسته بالا برو
- بالای ۳۰۰۰ متر: ارتفاع خواب را روزانه بیش از ۵۰۰ متر بالا نبر
- هر ۳–۴ روز، یک روز استراحت
- «بالا کار کن، پایین بخواب»
- استازولامید ۱۲۵ mg دو بار در روز از یک روز پیش از صعود، در افراد پرخطر (سابقهٔ AMS، صعود سریع اجتناب‌ناپذیر)
- الکل و سداتیو را در روزهای اول بپرهیز
- مایع کافی
هرگز با علائم AMS بالاتر نرو
و هرگز فرد علامت‌دار را تنها نگذار — HACE می‌تواند ظرف ساعت‌ها به کما برسد و بیمار نمی‌تواند خودش را پایین بیاورد.
بیماری‌های غواصی
دو مکانیسم پایه
قانون بویل و قانون هنری
بارتروما (قانون بویل): گاز محبوس با تغییر فشار منبسط یا فشرده می‌شود — گوش، سینوس، ریه، دندان.
بیماری دکمپرسیون (قانون هنری): نیتروژن محلول در بافت‌ها، با صعود سریع به شکل حباب درمی‌آید.
بارتروما
| محل | زمان | تابلو |
|---|---|---|
| گوش میانی | فرود | شایع‌ترین · درد گوش · پارگی پرده |
| گوش داخلی | فرود | سرگیجهٔ شدید، کاهش شنوایی، وزوز — اورژانس ENT |
| سینوس | فرود | درد صورت · اپیستاکسی |
| ریه (بارتروما ریوی) | صعود | درد سینه، تنگی نفس، خشونت صدا، آمفیزم زیرجلدی، پنوموتوراکس |
بارتروما ریوی → آمبولی هوای شریانی
اگر غواص هنگام صعود نفسش را حبس کند (یا صعود اضطراری داشته باشد)، هوای ریه منبسط می‌شود، آلوئول پاره می‌شود، و هوا وارد وریدهای ریوی و گردش خون شریانی می‌شود.
نتیجه: علائم عصبی کانونی ظرف دقایق از صعود — همی‌پارزی، تشنج، کاهش هوشیاری، یا ایست قلبی.
این سریع‌ترین و کشنده‌ترین عارضهٔ غواصی است.
بیماری دکمپرسیون (DCS)
| نوع | درگیری | تابلو |
|---|---|---|
| نوع ۱ | مفاصل، پوست، لنف | درد مفصلی («bends») · راش مرمری · ورم |
| نوع ۲ | عصبی، ریوی، دهلیزی | بی‌حسی، ضعف، فلج، اختلال مثانه · «chokes»: درد سینه و تنگی نفس · سرگیجه |
- شروع: معمولاً ظرف ۶ ساعت، اکثراً ظرف ۱ ساعت
- عوامل خطر: صعود سریع، غوص عمیق یا طولانی، پرواز پس از غواصی، کم‌آبی، چاقی، سن، PFO، ورزش شدید پس از غوص
درد کمر یا بی‌حسی در غواص، DCS نخاعی است تا خلاف آن ثابت شود
نخاع، شایع‌ترین محل درگیری عصبی است. درد کمر، بی‌حسی پاها، یا احتباس ادرار در غواصی که امروز شنا کرده — یک اورژانس است، نه کشیدگی عضلانی.
تفکیک آمبولی هوا از DCS
| آمبولی هوای شریانی | بیماری دکمپرسیون | |
|---|---|---|
| شروع | ظرف ۱۰ دقیقه از صعود | دقایق تا ساعت‌ها |
| سازوکار | حبس نفس یا صعود اضطراری | غوص عمیق یا طولانی، صعود سریع |
| تابلو | عصبی کانونی ناگهانی، تشنج، ایست | طیف گسترده، اغلب تدریجی |
| درمان | یکسان: اکسیژن ۱۰۰٪ + اتاق فشار | یکسان |
تفکیک، درمان را عوض نمی‌کند
در اورژانس، وقت خود را صرف تفکیک این دو نکن — هر دو اکسیژن ۱۰۰٪ و اتاق فشار فوری می‌خواهند.
درمان اورژانس غواص علامت‌دار
پنج اقدام
۱. اکسیژن ۱۰۰٪ با ماسک رزرووار یا لولهٔ تراشه — بدون تأخیر. این مؤثرترین اقدام اولیه است (گرادیان دفع نیتروژن را افزایش می‌دهد).
۲. مایع — خوراکی اگر هوشیار، وریدی اگر نه. غواصان معمولاً دهیدراتهاند.
۳. وضعیت افقی — سر بالا یا پایین، هیچ‌کدام توصیه نمی‌شود؛ خوابیده صاف.
۴. تماس فوری با مرکز پزشکی غواصی و اتاق فشار — خطوط مشاورهٔ ۲۴ ساعته وجود دارند.
۵. انتقال به اتاق فشار (recompression) — درمان قطعی. هرچه زودتر بهتر، ولی حتی با تأخیر چند ساعته یا بیشتر هم ارزش دارد.
پرواز معمولی ممنوع
کابین هواپیمای مسافری، معادل ارتفاع ۲۰۰۰–۲۴۰۰ متر است → انبساط حباب‌ها → بدتر شدن.
انتقال باید زمینی، یا با کابین فشارسازی‌شده در سطح دریا، یا پرواز در ارتفاع بسیار پایین باشد.
شرح حال غواصی — آنچه باید بپرسی
- عمق و مدت هر غوص · تعداد غوص‌ها در چند روز اخیر
- سرعت صعود · آیا توقف ایمنی انجام شد؟
- صعود اضطراری یا حبس نفس؟
- گاز تنفسی (هوا، نایتروکس، تری‌میکس)
- زمان دقیق شروع علائم نسبت به خروج از آب
- فعالیت پس از غوص · پرواز پس از غواصی
- مصرف الکل، کم‌آبی، خستگی
- سابقهٔ PFO یا DCS قبلی
به بیماری‌های دیگر هم فکر کن
هر مشکل غواص، بیماری غواصی نیست:
غرق‌شدگی (غرق‌شدگی) · هیپوترمی (هیپوترمی) · ادم ریوی ناشی از غوطه‌وری · ACS · مسمومیت با CO از کپسول آلوده · گزش و برخورد با آبزیان · آریتمی و سندرم QT طولانی
و در بیماری که غرق شده: چرا غرق شد؟
مسمومیت‌های گازی در غواصی
| گاز | شرایط | تابلو |
|---|---|---|
| نیتروژن (narcosis) | عمق بیش از ۳۰ متر | مستی عمق — قضاوت مختل، سرخوشی؛ با صعود برطرف می‌شود |
| اکسیژن | فشار جزئی بالا (نایتروکس، عمق) | تشنج زیر آب — اغلب کشنده |
| منوکسید کربن | کپسول آلوده | سردرد، گیجی · منوکسید کربن |
| دی‌اکسید کربن | تهویهٔ ناکافی | سردرد، تنگی نفس، کاهش هوشیاری |
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention, Diagnosis, and Treatment of Acute Altitude Illness — Wilderness Medical Society (2024)
- Diving and hyperbaric medicine — Undersea and Hyperbaric Medical Society guidance — UHMS (2023)
- High-Altitude Illness — New England Journal of Medicine review — NEJM (2013)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
- WMS — Acute Altitude Illness Guidelines
- Divers Alert Network (DAN) — Emergency guidance
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. مؤثرترین درمان بیماری حاد ارتفاع چیست؟
۲. حساس‌ترین نشانهٔ بالینی ادم مغزی ارتفاع (HACE) کدام است؟
۳. داروی انتخابی در HAPE (ادم ریوی ارتفاع) کدام است؟
۴. غواص ظرف چند دقیقه پس از صعود سریع دچار همی‌پارزی شد. محتمل‌ترین تشخیص؟
۵. چرا نباید غواص علامت‌دار را با هواپیمای معمولی منتقل کرد؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.