| توکسیدروم | اختصاصی نیست: سردرد، تهوع، سرگیجه، خستگی، گیجی. در موارد شدید: سنکوپ، تشنج، ایسکمی میوکارد، کما. رنگ گیلاسی پوست نادر و دیررس است. |
|---|---|
| شروع علائم | وابسته به غلظت و مدت مواجهه؛ در مواجههٔ شدید ظرف دقایق. |
| دوز سمی / کشنده | مواجهه با بیش از ۱۰۰۰ ppm می‌تواند ظرف یک ساعت کشنده باشد؛ سطح COHb به‌تنهایی شدت را پیش‌بینی نمی‌کند. |
| آنتی‌دوت | اکسیژن ۱۰۰٪ با جریان بالا؛ در موارد منتخب اکسیژن هایپرباریک. |
| گندزدایی | خارج کردن فوری از محیط آلوده و تهویهٔ آن؛ ایمنی امدادگران. |
| افزایش دفع | نیمه‌عمر کربوکسی‌هموگلوبین: هوای اتاق ۴ تا ۵ ساعت · اکسیژن ۱۰۰٪ با ماسک رزروار ۶۰ تا ۹۰ دقیقه · اکسیژن هایپرباریک ۲۰ تا ۳۰ دقیقه. |
| معیار ICU | اختلال هوشیاری، تشنج، ایسکمی میوکارد، اسیدوز شدید، یا نیاز به تهویهٔ مکانیکی. |
◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- بیمار را از محیط خارج کن؛ به ایمنی خودت و بقیهٔ ساکنان فکر کن.
- اکسیژن ۱۰۰٪ با ماسک رزروار و جریان ۱۵ لیتر — بلافاصله، پیش از هر آزمایشی.
- گاز خون با کو-اکسی‌متری برای اندازه‌گیری COHb؛ پالس‌اکسیمتر معمولی بی‌فایده است.
- ECG و تروپونین در هر بیمار علامت‌دار یا با عامل خطر قلبی.
- لاکتات — اگر بسیار بالاست، به مسمومیت هم‌زمان با سیانید فکر کن (قربانی حریق).
- تست بارداری در زن در سنین باروری — آستانهٔ درمان پایین‌تر است.
۱. چرا از دست می‌رود
منوکسید کربن بی‌رنگ، بی‌بو و بی‌مزه است و علائمش کاملاً غیراختصاصی‌اند: سردرد، تهوع، سرگیجه، خستگی، گیجی. بیشتر موارد با تشخیص «آنفلوانزا»، «مسمومیت غذایی» یا «میگرن» ترخیص می‌شوند.
سه سرنخی که تشخیص را می‌سازند
- بیش از یک نفر در یک خانه با علائم مشابه.
- علائم با ترک خانه بهتر و با بازگشت بدتر می‌شود.
- آنفلوانزا بدون تب، به‌خصوص در فصل سرد و در خانه‌ای با بخاری یا آبگرمکن گازی.
حیوان خانگی بیمار یا مرده، سرنخ چهارم است.
مکانیسم آسیب
| مکانیسم | اثر |
|---|---|
| اتصال به هموگلوبین با میل ۲۰۰ تا ۲۵۰ برابر اکسیژن | کاهش ظرفیت حمل اکسیژن |
| انحراف منحنی تجزیهٔ اکسی‌هموگلوبین به چپ | اکسیژن باقی‌مانده هم به بافت تحویل نمی‌شود |
| اتصال به میوگلوبین | آسیب میوکارد و عضله |
| مهار سیتوکروم اکسیداز | اختلال تنفس سلولی |
| آسیب التهابی و اکسیداتیو با واسطهٔ نوتروفیل | عوارض عصبی تأخیری |
۲. تشخیص
پالس‌اکسیمتر دروغ می‌گوید
پالس‌اکسیمتر معمولی کربوکسی‌هموگلوبین را از اکسی‌هموگلوبین تفکیک نمی‌کند و SpO₂ نرمال نشان می‌دهد در بیماری که به‌شدت هیپوکسیک است. همین‌طور PaO₂ در گاز خون نرمال است، چون اکسیژن محلول تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد.
تشخیص فقط با کو-اکسی‌متری روی نمونهٔ خون (وریدی هم کافی است) ممکن است.
| سطح COHb | تفسیر |
|---|---|
| < ۳٪ | طبیعی در غیرسیگاری |
| تا ۱۰٪ | ممکن است در سیگاری طبیعی باشد |
| > ۱۰٪ در غیرسیگاری | مواجههٔ قابل توجه |
| > ۲۵٪ | مسمومیت شدید |
عدد با شدت همخوانی ندارد
سطح COHb ضعیف با شدت بالینی و با پیش‌آگهی همبستگی دارد — به‌خصوص اگر بیمار پیش از نمونه‌گیری مدتی اکسیژن گرفته باشد. وضعیت بالینی تصمیم می‌گیرد، نه عدد.
آزمایش‌های دیگر: ECG و تروپونین (ایسکمی میوکارد شایع و پیش‌بین بد است) · لاکتات و گاز خون · کراتین‌کیناز در بیمار بی‌حرکت طولانی · تست بارداری.
۳. درمان
اکسیژن — فوری، پرجریان، و طولانی
اکسیژن ۱۰۰٪ با ماسک رزروار و جریان ۱۵ لیتر در دقیقه، بلافاصله و پیش از هر آزمایشی.
ادامه بده تا:
- بیمار کاملاً بدون علامت باشد، و
- COHb به زیر ۳ تا ۵ درصد برسد
در بیمار لوله‌گذاری‌شده، FiO₂ برابر ۱٫۰.
اکسیژن هایپرباریک — کِی ارزش تماس دارد
شواهد کارآزمایی‌ها متناقض‌اند و منفعت اصلی ادعاشده، کاهش عوارض عصبی تأخیری است، نه بقای کوتاه‌مدت. با این حال، در این موارد با مرکز هایپرباریک یا مرکز سموم مشورت کن:
- از دست دادن هوشیاری در هر زمانی، حتی گذرا
- علائم یا نشانه‌های عصبی (گیجی، آتاکسی، اختلال شناختی، نشانهٔ کانونی)
- ایسکمی میوکارد یا آریتمی
- COHb بیش از ۲۵٪ (یا بیش از ۲۰٪ در بارداری)
- بارداری — در هر سطحی، آستانهٔ پایین‌تر
- ادامهٔ علائم با وجود چند ساعت اکسیژن پرجریان
بارداری
هموگلوبین جنینی میل بیشتری به منوکسید کربن دارد و نیمه‌عمر آن در جنین بسیار طولانی‌تر است. مادر می‌تواند تقریباً بدون علامت باشد در حالی که جنین در خطر جدی است. مدت اکسیژن‌درمانی را طولانی‌تر بگیر و آستانهٔ ارجاع را پایین بیاور.
قربانی حریق: به سیانید هم فکر کن
سوختن مواد حاوی نیتروژن سیانید آزاد می‌کند. در قربانی حریق با کاهش هوشیاری و لاکتات بسیار بالا (معمولاً بالای ۸ تا ۱۰):
- هیدروکسی‌کوبالامین 5 g وریدی (کودک 70 mg/kg) به‌صورت تجربی
- از ترکیبات نیتریت در بیمارِ هم‌زمان مسموم با منوکسید کربن پرهیز کن — متهموگلوبین ظرفیت حمل اکسیژن را بیشتر کم می‌کند
۴. عوارض عصبی تأخیری — و چرا پیگیری اجباری است
در بخشی از بیماران، ۳ روز تا چند ماه پس از بهبود ظاهری، علائم تازه‌ای ظاهر می‌شود: اختلال حافظه و تمرکز، تغییر شخصیت، افسردگی، پارکینسونیسم، بی‌اختیاری.
- خطر در بیمارانی که هوشیاری از دست داده‌اند بیشتر است.
- پیش از ترخیص، یک ارزیابی شناختی پایه ثبت کن تا مبنای مقایسه باشد.
- پیگیری عصبی-شناختی را در برنامهٔ ترخیص بنویس و به بیمار و خانواده توضیح بده.
۵. مسئولیتی که با ترخیص تمام نمی‌شود
این یک تشخیص بهداشت عمومی است، نه فقط بالینی:
- منبع را شناسایی کن: بخاری، آبگرمکن، اجاق، موتور برق، دودکش مسدود، خودرو در فضای بسته.
- بقیهٔ ساکنان را بررسی کن — همه، حتی بی‌علامت‌ها.
- بیمار تا ایمن‌سازی و بازرسی دستگاه نباید به همان محیط برگردد.
- نصب هشداردهندهٔ منوکسید کربن را به‌صورت کتبی توصیه کن.
- طبق پروتکل محلی، به مرجع ایمنی گاز یا بهداشت محیط گزارش بده.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- TOXBASE — Carbon monoxide — National Poisons Information Service (UK) (2025)
- Carbon monoxide poisoning: clinical features and management — UK Health Security Agency (2024)
- Hyperbaric oxygen for carbon monoxide poisoning (Cochrane Review) — Cochrane Database of Systematic Reviews (2011)
برای مطالعهٔ بیشتر ۳
- Carbon Monoxide Poisoning, NEJM 2009 (Weaver)
- Hyperbaric oxygen for carbon monoxide poisoning — Cochrane Review
- UKHSA — Carbon monoxide: incident management and toxicology
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. چرا پالس‌اکسیمتری معمولی در مسمومیت با منوکسید کربن گمراه‌کننده است؟
۲. نیمه‌عمر کربوکسی‌هموگلوبین با اکسیژن ۱۰۰٪ از ماسک رزروار چقدر است؟
۳. در قربانی حریق با اسیدوز لاکتیک شدید و اختلال هوشیاری، چه تشخیص هم‌زمانی را باید در نظر گرفت؟
۴. اندیکاسیون‌های در نظر گرفتن اکسیژن هایپرباریک در مسمومیت با منوکسید کربن کدام‌اند؟
۵. عوارض عصبی تأخیری مسمومیت با منوکسید کربن چیست؟
۶. در مسمومیت با منوکسید کربن، چه نکته‌ای دربارهٔ سایر ساکنان یا همراهان باید در نظر گرفت؟
هشدار
در هر مسمومیت جدی با مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیر. این صفحه جایگزین مشورت با توکسیکولوژیست نیست. این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.