◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- فشار مستقیم و محکم — با کف دست، نه با نوک انگشت، و بدون برداشتن.
- خونریزی شریانی اندام → تورنیکه، بالای زخم، فوراً.
- زمان بستن تورنیکه را روی خودش بنویس.
- خونریزی محل اتصال (کشاله، زیر بغل) → بسته‌بندی عمیق با گاز هموستاتیک.
- لگن ناپایدار → لگن‌بند روی تروکانترها.
- ترانگزامیک اسید ۱ گرم ظرف ۳ ساعت.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- خونریزی فورانی یا خون شریانی روشن.
- تورنیکه‌ای که خونریزی را بند نیاورده — محکم‌تر نیست، یکی دیگر بالاترش بگذار.
- خونریزی محل اتصال که تورنیکه نمی‌پذیرد.
- بیمار رنگ‌پریده و سرد با نبض رادیال غیرقابل‌لمس.
- خونریزی پنهان: قفسهٔ سینه، شکم، لگن، فمور، و کف زمین.
- تورنیکه‌ای که بیش از ۲ ساعت بسته مانده — با جراح هماهنگ کن.
چرا این مهارت
خونریزی اندام، شایع‌ترین مرگ قابل‌پیشگیری است
در حادثهٔ انبوه، انفجار، تصادف، یا زخم نافذ:
بیمار می‌تواند از خونریزی شریانی اندام ظرف دقایق بمیرد — در حالی که راه هوایی باز است و هوشیار است.
و این، تنها علت مرگی است که با دست خالی و یک تکه پارچه قابل پیشگیری است.
به همین دلیل، M در MARCH پیش از A آمده است.
MARCH
| حرف | معنا |
|---|---|
| M | Massive haemorrhage — خونریزی ماسیو |
| A | Airway — راه هوایی |
| R | Respiration — تنفس (پنوموتوراکس فشارنده) |
| C | Circulation — گردش خون و دسترسی |
| H | Hypothermia / Head — گرم نگه داشتن، آسیب سر |
منطقش همان cABCDE در ارزیابی اولیهٔ تروما است.
سه تکنیک، به‌ترتیب
۱. فشار مستقیم
با کف دست، محکم، و بدون برداشتن
- کف دست یا هر دو دست، نه نوک انگشت
- محکم و بدون وقفه — حداقل سه دقیقه بدون برداشتن برای «دیدن اینکه بند آمده یا نه»
- اگر گاز خیس شد، رویش گاز جدید بگذار، آن را برندار
- عضو را بالا ببر (کمکی)
در بسیاری از خونریزی‌ها، همین کافی است.
۲. تورنیکه
خونریزی شریانی اندام = تورنیکه، فوراً
کِی: خونریزی فورانی یا شدید از اندام که با فشار مستقیم کنترل نمی‌شود · قطع عضو · چند مصدوم و نیروی انسانی محدود · خونریزی زیر آوار یا در محیط ناامن
چگونه:
- بالای زخم — نه رویش
- روی مفصل نبند (بالاتر یا پایین‌تر)
- آن‌قدر محکم که خونریزی کاملاً بند بیاید و نبض دیستال از بین برود
- زمان بستن را روی خود تورنیکه بنویس
- روی پوست یا روی لباس نازک — نه روی جیب پر و اشیای سخت
تورنیکهٔ نیمه‌محکم، بدترین حالت است
جریان شریانی را کامل قطع نمی‌کند ولی بازگشت وریدی را می‌بندد → خونریزی بیشتر.
اگر بند نیامد: تورنیکهٔ دوم، بلافاصله بالاتر — نه شل کردن و بستن مجدد. در ران، دو تورنیکه اغلب لازم است.
تا اتاق عمل بازش نکن
- هرگز برای «امتحان» شل نکن — لختهٔ تازه می‌شکند
- زیر پتو یا پانسمان پنهانش نکن — باید دیده شود
- دردناک است — مسکن قوی بده، ولی شلش نکن
- بالای ۲ ساعت: تصمیم باز کردن با جراح و با آمادگی برای سندرم بازپرفیوژن و هیپرکالمی
اگر تورنیکهٔ تجاری نداری
یک باند پهن (حداقل ۵ سانتی‌متر) و یک میلهٔ پیچاننده (windlass) — چوب، قیچی، خودکار محکم.
باند را دور اندام ببند، گره بزن، میله را داخل گره بگذار و بپیچان تا خونریزی بند بیاید، سپس میله را تثبیت کن.
کمربند یا سیم نازک کار نمی‌کند — پهنای کافی لازم است، وگرنه بافت را می‌بُرد بدون آنکه شریان را ببندد.
۳. بسته‌بندی زخم
برای نواحی اتصالی که تورنیکه نمی‌پذیرند
کشاله · زیر بغل · گردن · شانه · باسن
روش:
- انگشت را داخل زخم ببر و منبع خونریزی را لمس کن
- گاز (ترجیحاً هموستاتیک) را عمیقاً و محکم داخل زخم فشار بده — از عمق شروع کن
- زخم را کاملاً پر کن — گاز روی سطح بی‌فایده است
- فشار مستقیم بی‌وقفه، حداقل سه دقیقه
- سپس باند فشاری روی آن
گاز هموستاتیک (حاوی کائولین یا کیتوسان) اثر را بهتر می‌کند — ولی تکنیک مهم‌تر از ماده است.
در قفسهٔ سینه و شکم، بسته‌بندی نکن
در حفره‌های بدن، گاز را نمی‌توان به منبع رساند. اینجا پاسخ، انتقال سریع به اتاق عمل است.
سایر منابع خونریزی
| محل | اقدام |
|---|---|
| لگن | لگن‌بند روی تروکانترها — فوری. ترومای شکم و لگن |
| فمور | آتل کششی (traction splint) — هم درد و هم خونریزی را کم می‌کند |
| پوست سر | بخیهٔ سریع، کلیپس، یا باند فشاری — دست‌کم نگیر |
| قفسهٔ سینه و شکم | اتاق عمل · ترومای قفسهٔ سینه |
| بینی | فشار مستقیم، تامپون، ترانگزامیک اسید موضعی |
پنج جایی که خون پنهان می‌شود
قفسهٔ سینه · شکم · لگن · استخوان‌های بلند · کف زمین
و «کف زمین» را از تیم پیش‌بیمارستانی بپرس.
همراه با کنترل مکانیکی
سه اقدام دارویی و حمایتی
۱. ترانگزامیک اسید ۱ گرم IV طی ۱۰ دقیقه، سپس ۱ گرم طی ۸ ساعت — ظرف ۳ ساعت از آسیب
۲. خون، نه کریستالوئید — انتقال خون ماسیو
۳. بیمار را گرم نگه دار — هیپوترمی، انعقاد را از کار می‌اندازد
آموزش عمومی — مؤثرترین مداخله
در حادثهٔ انبوه، اولین کمک‌رسان یک رهگذر است
آمبولانس دقایقی طول می‌کشد. خونریزی شریانی ران، کمتر از آن وقت می‌دهد.
برنامه‌های آموزش عمومی کنترل خونریزی (مانند Stop the Bleed) سه مهارت ساده را به مردم عادی می‌آموزند:
۱. فشار مستقیم · ۲. بسته‌بندی زخم · ۳. تورنیکه
و کیت کنترل خونریزی کنار کپسول آتش‌نشانی در مدرسه، فرودگاه، ایستگاه مترو و محل کار.
این ارزان‌ترین و مؤثرترین مداخلهٔ موجود در پزشکی حوادث است — و اورژانسی‌ها طبیعی‌ترین آموزگاران آن‌اند.
در بیمارستان
پس از رسیدن بیمار با تورنیکه
- زمان بستن را ثبت کن و در تحویل بگو
- تورنیکه را برندار تا جراح تصمیم بگیرد
- مسکن قوی بده
- ترانگزامیک اسید اگر هنوز داده نشده و در پنجره است
- خون و پروتکل خونریزی ماسیو
- گرم کردن فعال
- کزاز و آنتی‌بیوتیک
- آمادهٔ سندرم بازپرفیوژن هنگام باز کردن: هیپرکالمی، اسیدوز، رابدومیولیز (سندرم له‌شدگی)
مرتبط: آسیب انفجاری · تریاژ در حوادث انبوه · ارزیابی اولیهٔ تروما
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Stop the Bleed — American College of Surgeons Committee on Trauma — American College of Surgeons (2024)
- Tactical Combat Casualty Care (TCCC) Guidelines — Committee on Tactical Combat Casualty Care (2024)
- Major trauma: assessment and initial management (NG39) — NICE (2016)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
- Stop the Bleed — Training resources
- TCCC Guidelines
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. تورنیکه را باید کجا و چقدر محکم بست؟
۲. تورنیکه خونریزی را بند نیاورده. اقدام بعدی؟
۳. در خونریزی ناحیهٔ کشاله که تورنیکه قابل اعمال نیست، چه می‌کنی؟
۴. در مخفف MARCH، حرف M به چه چیزی اشاره دارد؟
۵. پس از بستن تورنیکه، مهم‌ترین نکتهٔ مستندسازی چیست؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.