◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- ECG دوازده‌لیدی همین حالا — پیش از آنکه منتظر تکرار آزمایش بمانی.
- اگر تغییر ECG دارد: کلسیم گلوکونات ۱۰٪، ۳۰ میلی‌لیتر وریدی طی ۵ تا ۱۰ دقیقه.
- انسولین-گلوکز: ۱۰ واحد انسولین محلول در ۲۵ گرم گلوکز، طی ۱۵ تا ۳۰ دقیقه.
- سالبوتامول ۱۰ تا ۲۰ میلی‌گرم نبولایز (به‌عنوان درمان کمکی، نه تنها درمان).
- داروهای مقصر را قطع کن: ACEi/ARB، اسپیرونولاکتون، NSAID، تری‌متوپریم، مکمل پتاسیم.
- اگر پتاسیم ≥ ۶٫۵ یا آنوریک است، همین حالا با نفرولوژی تماس بگیر.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- هر تغییر ECG — صرف‌نظر از عدد پتاسیم.
- QRS پهن یا الگوی موج سینوسی: ایست قلبی قریب‌الوقوع است.
- برادی‌کاردی یا بلوک تازه در بیمار با نارسایی کلیه.
- آنوری، اسیدوز شدید، یا رابدومیولیز.
- پتاسیم ≥ ۶٫۵ میلی‌مول بر لیتر.
۱. عدد را ببین، ولی به ECG تصمیم بده
| سطح پتاسیم | طبقه‌بندی |
|---|---|
| ۵٫۵ تا ۵٫۹ | خفیف |
| ۶٫۰ تا ۶٫۴ | متوسط |
| ≥ ۶٫۵ | شدید |
قاعدهٔ اصلی
هر تغییر ECG، صرف‌نظر از عدد، یعنی اورژانس. و برعکس: ECG طبیعی خطر را رد نمی‌کند — آریتمی کشنده می‌تواند بدون هیچ مرحلهٔ هشداری رخ دهد. در پتاسیم بالای ۶٫۵ حتی با ECG طبیعی، درمان را شروع کن.
تغییرات ECG به‌ترتیب پیشرفت
- T بلند و نوک‌تیز (قرینه، باریک، در لیدهای پیش‌کوردیال)
- کوتاه‌شدن QT
- صاف شدن یا ناپدید شدن موج P، طولانی شدن PR
- پهن شدن QRS
- موج سینوسی — ادغام QRS و T
- فیبریلاسیون بطنی یا آسیستول
چرا ECG گاهی دروغ می‌گوید؟
سرعت بالا رفتن پتاسیم مهم‌تر از خودِ عدد است. بیمار دیالیزی مزمن با پتاسیم ۶٫۵ ممکن است ECG کاملاً طبیعی داشته باشد، در حالی که بیماری که پتاسیمش طی چند ساعت از ۴ به ۶ رسیده، تغییرات بارز نشان می‌دهد. هم‌زمانی هیپوکلسمی، هیپوناترمی و اسیدوز هم اثر پتاسیم بر غشا را تشدید می‌کند.
۲. سه گام درمان — به همین ترتیب
گام اول: محافظت از قلب
| دارو | دوز | شروع اثر | مدت |
|---|---|---|---|
| کلسیم گلوکونات ۱۰٪ | 30 mL وریدی طی ۵ تا ۱۰ دقیقه | ۱ تا ۳ دقیقه | ۳۰ تا ۶۰ دقیقه |
| کلسیم کلراید ۱۰٪ (جایگزین) | 10 mL از راه مرکزی | ۱ تا ۳ دقیقه | ۳۰ تا ۶۰ دقیقه |
- پتاسیم را پایین نمی‌آورد — فقط میوکارد را تا رسیدن درمان‌های بعدی محافظت می‌کند.
- اگر تغییرات ECG ادامه دارد، پس از ۵ تا ۱۰ دقیقه تکرار کن.
- در بیمارِ تحت دیگوکسین با احتیاط و آهسته‌تر تزریق کن (رقیق‌شده، طی ۲۰ تا ۳۰ دقیقه).
گام دوم: راندن پتاسیم به داخل سلول
| درمان | دوز | شروع | کاهش پتاسیم |
|---|---|---|---|
| انسولین + گلوکز | ۱۰ واحد انسولین محلول در ۲۵ گرم گلوکز، طی ۱۵ تا ۳۰ دقیقه | ۱۵ دقیقه | ۰٫۶ تا ۱٫۲ میلی‌مول |
| سالبوتامول نبولایز | 10–20 mg | ۳۰ دقیقه | ۰٫۵ تا ۱ میلی‌مول |
هیپوگلیسمی را دست‌کم نگیر
قند خون را ساعتی و تا شش ساعت پایش کن. در بیمار با نارسایی کلیه و در غیردیابتی‌ها خطر بیشتر است. اگر قند اولیه زیر ۷ است، گلوکز بیشتری بده یا انفوزیون گلوکز ادامه‌دار بگذار.
سالبوتامول را به‌تنهایی به کار نبر — حدود ۲۰٪ بیماران پاسخ نمی‌دهند. در بیماری ایسکمیک قلب و تاکی‌آریتمی با احتیاط.
بی‌کربنات سدیم درمان روتین هیپرکالمی نیست؛ فقط در اسیدوز متابولیک شدیدِ همراه جایی دارد.
گام سوم: خارج کردن پتاسیم از بدن
| روش | نکته |
|---|---|
| سدیم زیرکونیوم سیکلوسیلیکات 10 g سه بار در روز، تا ۷۲ ساعت | شروع اثر طی ۱ تا ۶ ساعت؛ خوراکی |
| پاتیرومر | شروع کندتر؛ بیشتر برای کنترل مزمن |
| دیورتیک لوپ | فقط اگر بیمار پرحجم است و کلیه کار می‌کند |
| دیالیز | درمان قطعی در هیپرکالمی شدید، آنوری، یا مقاوم به درمان |
نفرولوژی را زود خبر کن
اگر پتاسیم ≥ ۶٫۵ است، بیمار آنوریک است، یا پس از گام دوم پتاسیم دوباره بالا می‌رود، تماس با نفرولوژی را به بعد موکول نکن. راه‌اندازی دیالیز زمان می‌برد — آن زمان را بخر.
۳. علت را درمان کن، وگرنه برمی‌گردد
داروها — ACEi و ARB، اسپیرونولاکتون و آمیلوراید، NSAID، تری‌متوپریم، هپارین، بتابلوکر، دیگوکسین (مسمومیت)، مکمل پتاسیم، جایگزین‌های نمک حاوی پتاسیم.
وضعیت‌های بالینی — آسیب حاد کلیه، نارسایی مزمن کلیه، اسیدوز متابولیک، رابدومیولیز، سندرم لیز تومور، سوختگی و خونریزی گوارشی وسیع، نارسایی آدرنال، همولیز گسترده.
پسودوهیپرکالمی — پیش از هر چیز به آن فکر کن
همولیز نمونه، تأخیر در رساندن نمونه به آزمایشگاه، مشت کردن مکرر دست هنگام نمونه‌گیری، ترومبوسیتوز یا لکوسیتوز شدید.
در بیمار بدون علامت و با ECG طبیعی، نمونهٔ تازه بگیر — اما بیمار را تحت نظر نگه دار و درمان را در صورت وجود هر عامل خطری عقب نینداز.
۴. هیپرکالمی در ایست قلبی
اگر ایست قلبی رخ داد و به هیپرکالمی شک داری (بیمار دیالیزی، آنوریک، رابدومیولیز):
- کلسیم کلراید ۱۰٪، ۱۰ میلی‌لیتر وریدی سریع
- انسولین ۱۰ واحد + ۲۵ گرم گلوکز وریدی
- بی‌کربنات سدیم ۵۰ میلی‌مول وریدی
- دیالیز را در حین احیا سازمان‌دهی کن
- احیای طولانی‌مدت را در نظر بگیر — هیپرکالمی یک علت برگشت‌پذیر است
۵. پس از تثبیت
- پتاسیم را ۱ تا ۲ ساعت بعد و سپس هر ۴ تا ۶ ساعت تکرار کن — اثر انسولین گذراست و برگشت شایع است.
- بیمار را در محیطی با مانیتور قلبی نگه دار تا پتاسیم پایدار زیر ۶ بماند.
- داروهای مقصر را در پروندهٔ دارویی مستند کن تا دوباره شروع نشوند.
- پیش از ترخیص، برنامهٔ پایش آزمایشگاهی و بازبینی داروها را بنویس.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Clinical Practice Guidelines: Treatment of Acute Hyperkalaemia in Adults — UK Kidney Association (2023)
- Cardiac arrest in special circumstances — Electrolyte abnormalities — European Resuscitation Council (2025)
- Acute kidney injury: prevention, detection and management (NG148) — NICE (2019)
برای مطالعهٔ بیشتر ۳
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. بیمار دیالیزی با پتاسیم ۷٫۲ و QRS پهن. نخستین دارو کدام است؟
۲. پس از تجویز انسولین-گلوکز، مهم‌ترین پایش کدام است؟
۳. مردی با پتاسیم گزارش‌شدهٔ ۶٫۸، کاملاً بدون علامت، ECG طبیعی، و نمونهٔ آزمایشگاه همولیز گزارش شده است. اقدام درست چیست؟
۴. پس از درمان حاد هیپرکالمی، چه کاری باید انجام شود؟
۵. در بیمار با پتاسیم بالا و تغییرات ECG، چرا کلسیم نخستین دارو است؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.