◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- تروما و تهدید حیات، پیش از آلودگی‌زدایی.
- لباس بیمار را دربیاور — همین، حدود ۹۰٪ آلودگی را برمی‌دارد.
- شست‌وشوی ملایم با آب ولرم و صابون — پوست را نخراش.
- شمارش کامل با افتراقی، فوری و سپس هر ۶ ساعت — سرعت افت لنفوسیت.
- زمان تا شروع استفراغ را دقیق بپرس — شاخص دوز است.
- با مرکز مرجع پرتوپزشکی و سازمان انرژی اتمی تماس بگیر.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- استفراغ ظرف کمتر از یک ساعت از مواجهه — دوز بالا.
- افت سریع لنفوسیت در ۲۴–۴۸ ساعت اول.
- اریتم پوستی زودرس — دوز موضعی بسیار بالا.
- علائم عصبی (آتاکسی، تشنج، کاهش هوشیاری) — دوز کشنده.
- اسهال آبکی زودرس — درگیری گوارشی.
- منبع پرتوزای هنوز روی بیمار یا در زخم — خطر برای تیم.
سه سناریوی محتمل
| سناریو | ویژگی |
|---|---|
| حادثهٔ پزشکی یا صنعتی | منبع پرتوزا در بیمارستان، کارخانه، یا رادیوگرافی صنعتی · مواجههٔ موضعی شدید شایع است |
| حادثهٔ نیروگاهی | انتشار ید رادیواکتیو و سزیوم · جمعیت وسیع · ید پایدار مطرح می‌شود |
| منبع رهاشده یا دستگاه پراکنده‌ساز | منبع یتیم در ضایعات فلزی · بمب کثیف (dirty bomb) — آسیب اصلی از انفجار، نه پرتو |
در بمب کثیف، تروما مسئلهٔ اصلی است
دوز پرتوی ناشی از یک دستگاه پراکنده‌ساز معمولاً پایین است؛ آنچه می‌کُشد، انفجار است.
مواجهه در برابر آلودگی
این تفکیک، همه‌چیز را تعیین می‌کند
مواجهه (exposure / irradiation)
پرتو از بدن عبور کرده. بیمار پرتوزا نیست و هیچ خطری برای تیم ندارد. مثل بیماری که CT شده. بدون نیاز به آلودگی‌زدایی.
آلودگی (contamination)
مادهٔ پرتوزا روی لباس، پوست، مو، یا داخل بدن (بلع، استنشاق، از راه زخم) است.
خارجی → با برداشتن لباس و شست‌وشو برطرف می‌شود داخلی → نیازمند درمان اختصاصی
اولویت: جان، سپس اندام، سپس آلودگی‌زدایی
خطر پرتوی برای تیم درمان، در عمل بسیار کم است و با دستکش، گان، ماسک و دزیمتر قابل مدیریت.
تأخیر در کنترل خونریزی یا راه هوایی، قطعاً کشنده است.
درمان تهدید حیات اول. آلودگی‌زدایی هم‌زمان یا پس از تثبیت.
آلودگی‌زدایی
برداشتن لباس = ۹۰٪ کار
۱. لباس را بردار — با بریدن، نه از روی سر (تا آلودگی به صورت و راه هوایی نرسد). در کیسهٔ دوجداره و برچسب‌دار بگذار و نگه دار (مدرک و منبع اطلاعات).
۲. شست‌وشوی ملایم با آب ولرم و صابون — از سر به پایین.
۳. پوست را نخراش — خراش، آلودگی را وارد بدن می‌کند. برس سخت و سایندهٔ شیمیایی ممنوع.
۴. زخم‌ها را اول و جداگانه شست‌وشو بده و بپوشان — زخم، راه ورود آلودگی داخلی است.
۵. چشم، گوش، بینی و دهان — شست‌وشوی ملایم.
۶. پس از هر مرحله، با آشکارساز بسنج — و بدان که در آلودگی مقاوم، بیش از دو یا سه بار شستن معمولاً سودی ندارد.
آب شست‌وشو را کنترل کن
در حادثهٔ بزرگ، جمع‌آوری پساب مطرح است — ولی نباید باعث تأخیر در آلودگی‌زدایی بیمار شود.
و تیم را بچرخان و با دزیمتر پایش کن.
سندرم حاد پرتوی
مراحل
| مرحله | زمان | تابلو |
|---|---|---|
| پرودرومال | دقایق تا ساعت‌ها | تهوع، استفراغ، خستگی، سردرد، تب، اسهال |
| نهفته (latent) | ساعت‌ها تا هفته‌ها | بیمار ظاهراً خوب می‌شود — فریبنده |
| بیماری آشکار | روزها تا هفته‌ها | بسته به دستگاه درگیر |
| بهبود یا مرگ | هفته‌ها تا ماه‌ها | — |
مرحلهٔ نهفته، فریبنده‌ترین بخش است
بیمار پس از دورهٔ اولیهٔ استفراغ، احساس بهبود می‌کند و ممکن است ترخیص شود.
اما مغز استخوانش در حال خاموش شدن است. هرچه مرحلهٔ نهفته کوتاه‌تر، دوز بالاتر.
سه سندرم، به‌ترتیب دوز
خون‌ساز → گوارشی → عصبی-عروقی
۱. سندرم خون‌ساز (دوز پایین‌تر، شایع‌ترین)
افت لنفوسیت (زودرس) → نوتروپنی، ترومبوسیتوپنی، کم‌خونی طی هفته‌ها → عفونت و خونریزی.
قابل درمان — و اغلب قابل بقا با مراقبت حمایتی.
۲. سندرم گوارشی (دوز بالاتر)
اسهال آبکی شدید، استفراغ مقاوم، درد شکم → از دست رفتن سد مخاطی → سپسیس و از دست رفتن مایع.
مرگ‌ومیر بالا.
۳. سندرم عصبی-عروقی (دوز بسیار بالا)
آتاکسی، گیجی، تشنج، کلاپس عروقی ظرف ساعت‌ها.
تقریباً همیشه کشنده — مراقبت تسکینی.
برآورد دوز — بالینی، نه آزمایشگاهی
دو شاخص کنار تخت
۱. زمان تا شروع استفراغ
هرچه زودتر، دوز بالاتر. شروع ظرف کمتر از یک ساعت = دوز بسیار بالا.
این سؤال را دقیق بپرس و ساعت را ثبت کن.
۲. سرعت افت لنفوسیت
حساس‌ترین و در دسترس‌ترین دزیمتر بالینی.
شمارش کامل با افتراقی در بدو ورود، سپس هر ۶ ساعت به‌مدت ۴۸ ساعت.
افت سریع و عمیق = دوز بالا.
سایر شاخص‌ها
- دزیمتر شخصی بیمار، اگر داشته (کارگر صنعتی یا پرتوکار)
- زمان و فاصله از منبع — دوز با مجذور فاصله کم می‌شود
- اریتم پوستی زودرس — دوز موضعی بسیار بالا
- آنالیز سیتوژنتیک (dicentric assay) — استاندارد طلایی، ولی روزها طول می‌کشد و در مراکز خاص انجام می‌شود
درمان
حمایتی — رکن اصلی
| مشکل | اقدام |
|---|---|
| تهوع و استفراغ | اندانسترون — مؤثر |
| نوتروپنی | G-CSF زودهنگام · ایزولاسیون معکوس · آنتی‌بیوتیک در تب · سپسیس نوتروپنیک |
| ترومبوسیتوپنی و کم‌خونی | تزریق فرآورده — پرتودیده (irradiated) |
| عفونت | آستانهٔ پایین · پوشش وسیع |
| مایع و الکترولیت | در سندرم گوارشی، تلفات زیاد |
| تغذیه | زودهنگام |
| درد | مسکن کافی |
| سوختگی پرتوی | مراقبت زخم؛ ماه‌ها بعد ممکن است بدتر شود |
آلودگی داخلی — درمان اختصاصی
بسته به ایزوتوپ
| ایزوتوپ | درمان |
|---|---|
| ید رادیواکتیو (I-131) | پتاسیم یدید (ید پایدار) |
| سزیوم (Cs-137)، تالیوم | آبی پروس (Prussian blue) |
| پلوتونیوم، آمریسیم، کوریوم | DTPA |
| استرانسیوم | کلسیم یا آلژینات خوراکی |
| تریتیوم | مایع فراوان برای افزایش دفع |
همهٔ این‌ها با مرکز مرجع پرتوپزشکی هماهنگ می‌شوند.
ید پایدار — فقط برای ید، و فقط زود
پتاسیم یدید فقط تیروئید را محافظت می‌کند و فقط در برابر ید رادیواکتیو.
در برابر سزیوم، استرانسیوم، یا پرتو خارجی، هیچ اثری ندارد.
زمان‌بندی حیاتی است: بیشترین اثر پیش از مواجهه یا در ساعات اول. پس از ۲۴ ساعت، سود ناچیز.
اولویت با کودکان، نوجوانان، و زنان باردار و شیرده است — تیروئید آن‌ها حساس‌تر است. در سالمند، سود کم و خطر عارضه بیشتر.
ایمنی تیم
ساده‌تر از آن است که به‌نظر می‌رسد
- گان، دو جفت دستکش، ماسک، کاور کفش، عینک
- دزیمتر برای هر عضو تیم
- منطقه‌بندی: آلوده / انتقالی / پاک
- خوردن، آشامیدن و دست زدن به صورت ممنوع در منطقهٔ آلوده
- چرخش تیم برای محدود کردن دوز فردی
- اجسام خارجی پرتوزا در زخم را با پنس بردار، نه با دست، و در ظرف سربی بگذار
- زنان باردار نباید در تیم آلودگی‌زدایی باشند
سه اصل پایه: زمان، فاصله، حفاظ
زمان کمتر کنار منبع · فاصلهٔ بیشتر (دوز با مجذور فاصله کم می‌شود) · حفاظ بین تو و منبع.
و همیشه
زود تماس بگیر
- مرکز مرجع پرتوپزشکی و سازمان انرژی اتمی
- هماتولوژی — برای سندرم خون‌ساز
- سلامت عمومی — برای جمعیت در معرض
- و در حادثهٔ بزرگ، مدیریت بیمارستان در بحران
ترس، بزرگ‌تر از خطر است
در حوادث پرتوی، تعداد افراد نگران بسیار بیشتر از تعداد افراد در معرض است — و بیمارستان‌ها را فلج می‌کند.
اطلاع‌رسانی روشن، سریع و صادقانه بخشی از درمان است: چه کسی باید بیاید، چه کسی نباید، و چرا.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Radiation Emergency Medical Management (REMM) — US Department of Health and Human Services (2024)
- Medical Management of Radiation Injuries — International Atomic Energy Agency (IAEA) (2020)
- WHO guidance on preparedness and response to radiation emergencies — World Health Organization (2023)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. تفاوت «مواجههٔ پرتوی» و «آلودگی پرتوی» چیست؟
۲. بهترین شاخص بالینی زودرس برای برآورد دوز دریافتی چیست؟
۳. در بیمار آلوده با خونریزی شدید تروماتیک، ترتیب درست چیست؟
۴. ید پایدار (پتاسیم یدید) در چه شرایطی و با چه هدفی تجویز می‌شود؟
۵. در سندرم حاد پرتوی، کدام دستگاه زودتر از همه درگیر می‌شود؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.