| توکسیدروم | تاکی‌پنه · وزوز گوش (tinnitus) · تعریق · هایپرترمی · آژیتاسیون |
|---|---|
| شروع علائم | ۱–۴ ساعت؛ در فرآوردهٔ روکش‌دار (enteric-coated) یا بلع انبوه، بسیار تأخیری |
| دوز سمی / کشنده | بیش از ۵۰۰ mg/kg؛ علائم از حدود ۱۵۰ mg/kg |
| آنتی‌دوت | ندارد. بی‌کربنات سدیم برای قلیایی کردن ادرار و خون؛ همودیالیز درمان قطعی |
| گندزدایی | زغال فعال — پنجرهٔ زمانی اینجا گشاده‌تر است (پیلوراسپاسم و بزوار) |
| افزایش دفع | قلیایی کردن ادرار تا pH ادرار ۷٫۵–۸٫۵ · همودیالیز |
| معیار ICU | سطح بالا، اختلال هوشیاری، ادم ریوی، نیاز به دیالیز، یا هر نیاز به لوله‌گذاری |
◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- گاز خون شریانی + سطح سالیسیلات — و تکرار هر ۲ ساعت تا نزولی شود.
- یک سطح طبیعی، مسمومیت را رد نمی‌کند.
- قند خون — هیپوگلیسمی مغزی با قند خون طبیعی ممکن است.
- پتاسیم را اصلاح کن، وگرنه قلیایی کردن ادرار شکست می‌خورد.
- بی‌کربنات سدیم ۱–۲ mmol/kg بولوس، سپس انفوزیون.
- زودتر از آنچه فکر می‌کنی با نفرولوژی تماس بگیر.
چرا این مسمومیت فریب‌دهنده است
سه دام
-
سطح اولیهٔ پایین، خیال را راحت می‌کند — ولی جذب ادامه دارد.
-
بیمار هوشیار و حرف‌زن، ناگهان بد می‌شود — اسیدوز که غالب شود، سقوط سریع است.
-
لوله‌گذاری، بیمار را می‌کُشد — مگر با آمادگی کامل.
پاتوفیزیولوژی در دو جمله
سالیسیلات مرکز تنفسی را مستقیماً تحریک می‌کند → آلکالوز تنفسی.
و فسفوریلاسیون اکسیداتیو را جدا (uncouple) می‌کند → تولید لاکتات و کتون، مصرف گلوکز، تولید گرما → اسیدوز متابولیک با آنیون گپ بالا، هایپرترمی، هیپوگلیسمی.
تابلوی بالینی
| مرحله | یافته |
|---|---|
| زودرس | وزوز گوش (tinnitus) و کاهش شنوایی · تهوع و استفراغ · تاکی‌پنه · تعریق |
| متوسط | هایپرترمی · دهیدراتاسیون · هیپوکالمی · گیجی |
| دیررس | اختلال هوشیاری، تشنج · ادم ریوی و مغزی · نارسایی کلیه · ایست قلبی |
در سالمند و در مسمومیت مزمن، تابلو مبهم است
مصرف‌کنندهٔ مزمن سالیسیلات با گیجی، تاکی‌پنه و دهیدراتاسیون می‌آید و اغلب به‌عنوان سپسیس یا دلیریوم درمان می‌شود.
مسمومیت مزمن در سطح‌های بسیار پایین‌تر، خطرناک‌تر است — چون نفوذ بافتی بیشتری رخ داده. آستانهٔ شک را پایین بیاور و در هر گیجی غیرقابل‌توضیح، گاز خون و سطح سالیسیلات بگیر.
گاز خون — کلید تشخیص
آلکالوز تنفسی + اسیدوز متابولیک با آنیون گپ بالا
در بزرگسال، این ترکیب تقریباً تشخیصی است. تفسیر گاز خون.
در کودک فاز تنفسی کوتاه است و زودتر اسیدوز خالص دیده می‌شود.
از دست رفتن جزء آلکالوز تنفسی در بزرگسال = بیمار خسته شده و در آستانهٔ سقوط است. این یک علامت هشدار است، نه بهبود.
درمان
۱. مایع و الکترولیت
بیمار به‌شدت دهیدراته است (تعریق، تاکی‌پنه، استفراغ).
کریستالوئید بده، اما مراقب ادم ریوی و مغزی باش — بار مایع بیش از حد در این بیماران به‌خوبی تحمل نمی‌شود.
پتاسیم را تهاجمی اصلاح کن. بدون آن، قلیایی کردن ادرار کار نمی‌کند.
۲. قلیایی کردن ادرار
| گام | جزئیات |
|---|---|
| بولوس | بی‌کربنات سدیم ۸٫۴٪، ۱–۲ mmol/kg |
| انفوزیون | بی‌کربنات ایزوتونیک + پتاسیم |
| هدف | pH ادرار ۷٫۵–۸٫۵ |
| پایش | pH ادرار هر ساعت · پتاسیم و گاز خون سریال |
| توقف | اگر pH خون از ۷٫۵۵ گذشت |
۳. زغال فعال
برخلاف اکثر سموم، پنجرهٔ زمانی اینجا گشاده‌تر است — به‌دلیل پیلوراسپاسم و تشکیل بزوار. در بلع بزرگ، دوزهای مکرر را با مرکز سموم مشورت کن.
۴. همودیالیز — درمان قطعی
اندیکاسیون‌های همودیالیز
- اختلال هوشیاری یا تشنج (به‌تنهایی کافی است)
- اسیدمی مقاوم به درمان
- ادم ریوی
- نارسایی کلیه
- سطح بیش از حدود ۷۰۰ mg/L (۵٫۱ mmol/L) در حاد، یا بسیار پایین‌تر در مزمن و در سالمند
- هر بیماری که نیاز به لوله‌گذاری دارد
سالیسیلات ایده‌آل برای دیالیز است: مولکول کوچک، حجم توزیع کم، اتصال پروتئینی اشباع‌شدنی.
زودتر از آنچه راحت‌تان است تماس بگیرید — تا راه وریدی مرکزی و دستگاه آماده شود.
لوله‌گذاری — خطرناک‌ترین تصمیم
اگر می‌توانی، لوله نگذار
بیمار با تهویهٔ دقیقه‌ای ۳۰ لیتر، خودش را زنده نگه داشته.
آپنهٔ حین القا → CO₂ بالا می‌رود → pH سقوط می‌کند → سالیسیلات غیریونیزه شده و وارد مغز و قلب می‌شود → تشنج و ایست قلبی.
اگر گریزی نیست:
- بی‌کربنات پیش از القا
- القای سریع با حداقل آپنه؛ تهویه در دورهٔ آپنه
- تهویهٔ دقیقه‌ای بسیار بالا پس از لوله‌گذاری — همان تعداد تنفسی که بیمار خودش داشت را بازتولید کن
- گاز خون بلافاصله پس از لوله‌گذاری
- و دیالیز را موازی راه بینداز، نه پس از آن
در ایست قلبی
ALS استاندارد، به‌علاوهٔ بی‌کربنات با دوز بالا و تهویهٔ پرتعداد. آستانهٔ احیای طولانی و دیالیز حین احیا را پایین بگیر.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Salicylate poisoning — TOXBASE monograph — NPIS (UK) (2026)
- EXTRIP Workgroup: Extracorporeal treatment for salicylate poisoning — Annals of Emergency Medicine (2015)
- Goldfrank's Toxicologic Emergencies — Salicylates — McGraw Hill (2019)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. الگوی کلاسیک گاز خون در مسمومیت سالیسیلات بزرگسال چیست؟
۲. چرا لوله‌گذاری در این بیمار خطرناک است؟
۳. هدف قلیایی کردن ادرار چیست و چه چیزی آن را ناکام می‌گذارد؟
۴. سطح سالیسیلات اولیه ۳۰۰ mg/L است و بیمار علامت‌دار. چه می‌کنی؟
۵. کدام یافته به‌تنهایی اندیکاسیون همودیالیز است، حتی با سطح نه‌چندان بالا؟
هشدار
در هر مسمومیت جدی با مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیر. این صفحه جایگزین مشورت با توکسیکولوژیست نیست. این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.