◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- صحنه را ایمن کن — تا برق قطع نشده، به بیمار دست نزن.
- ECG و پایش قلبی در هر برق‌گرفتگی ولتاژ بالا یا با علامت.
- CK و میوگلوبین ادرار — رابدومیولیز.
- مایع تهاجمی — هدف برون‌ده ادراری ۱–۲ mL/kg/h.
- اندام‌ها را سریال معاینه کن — سندرم کمپارتمان.
- دنبال زخم ورود و خروج و آسیب‌های همراه بگرد.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- ایست قلبی — به‌ویژه در صاعقه، احیا را طولانی ادامه بده.
- ادرار تیره یا CK بسیار بالا — نارسایی کلیه در راه است.
- درد نامتناسب اندام با کشش غیرفعال — سندرم کمپارتمان.
- عبور جریان از سر یا قفسهٔ سینه.
- هر آریتمی یا ECG غیرطبیعی.
- سقوط یا پرتاب شدن همراه — تروما را رد کن.
اول: صحنه را ایمن کن
تا برق قطع نشده، به بیمار دست نزن
نجات‌دهنده‌ای که به بیمار برق‌گرفته دست می‌زند، خودش مصدوم بعدی است.
- منبع را قطع کن (فیوز، کلید اصلی)
- در ولتاژ بالا (خطوط انتقال، راه‌آهن برقی)، وارد نشو تا شرکت برق رسماً اعلام قطع کند — قوس الکتریکی می‌تواند از چند متری هم بزند
- زمین اطراف ممکن است برق‌دار باشد (step voltage)
- مواد نارسانا (چوب خشک) در ولتاژ بالا بی‌فایده‌اند
چهار سازوکار آسیب
| سازوکار | توضیح |
|---|---|
| عبور مستقیم جریان | آسیب الکتریکی به سلول · آریتمی · تخریب عضله |
| تبدیل انرژی به گرما | سوختگی عمقی در مسیر جریان |
| قوس الکتریکی (arc) | دمای بسیار بالا · سوختگی سطحی · آتش گرفتن لباس |
| تروما | پرتاب شدن یا سقوط · انقباض شدید عضلانی |
ولتاژ پایین در برابر ولتاژ بالا
| پایین (خانگی، زیر ۱۰۰۰ ولت) | بالا (بیش از ۱۰۰۰ ولت) | |
|---|---|---|
| منبع | پریز، سیم خانگی | خطوط انتقال، صنعتی، راه‌آهن |
| جریان | متناوب (AC) | AC یا DC |
| اثر | تتانی عضلانی — دست به سیم می‌چسبد | پرتاب شدن |
| ریتم | VF | آسیستول |
| تخریب عمقی | معمولاً محدود | وسیع |
| مرگ‌ومیر | پایین | بالا |
چرا AC خطرناک‌تر از DC در ولتاژ پایین است
جریان متناوب (AC) باعث تتانی عضلات فلکسور می‌شود — دست روی سیم قفل می‌شود و زمان تماس طولانی‌تر می‌شود.
جریان مستقیم (DC) معمولاً یک انقباض واحد می‌دهد و بیمار را پرتاب می‌کند — که خودش تروما می‌دهد.
آنچه از بیرون دیده نمی‌شود
زخم کوچک، تخریب عظیم
جریان از کم‌مقاومت‌ترین مسیر می‌گذرد: عصب، عروق، عضله. انرژی به گرما تبدیل می‌شود و عضله را از درون می‌پزد.
نتیجه:
- رابدومیولیز شدید
- سندرم کمپارتمان
- نارسایی حاد کلیه از میوگلوبینوری
- هیپرکالمی
و زخم ورودی ممکن است فقط یک نقطهٔ سوخته باشد.
فرمول پارکلند اینجا کم‌برآورد می‌کند
در سوختگی الکتریکی، سطح پوستی سوخته، شدت آسیب را نشان نمی‌دهد.
مایع را بر پایهٔ برون‌ده ادراری تیتر کن — هدف ۱–۲ mL/kg/h تا ادرار شفاف شود. سوختگی شدید.
قلب
ECG برای همه، پایش برای پرخطرها
آریتمی‌های ممکن: VF (ولتاژ پایین AC) · آسیستول (ولتاژ بالا) · فیبریلاسیون دهلیزی · بلوک · اکتوپی · تغییرات ST-T و تروپونین بالا
پایش قلبی ۲۴ ساعته اگر:
- ولتاژ بالا
- هر ECG غیرطبیعی یا آریتمی
- ایست قلبی یا کاهش هوشیاری
- عبور احتمالی جریان از قفسهٔ سینه (مثلاً دست به دست)
- سوختگی قابل‌توجه
- بیماری قلبی زمینه‌ای یا بارداری
بیمار با برق‌گرفتگی خانگی، بی‌علامت، و ECG طبیعی می‌تواند ترخیص شود.
سایر دستگاه‌ها
| دستگاه | آسیب |
|---|---|
| عصبی | کاهش هوشیاری · تشنج · فلج موقت · نوروپاتی تأخیری (هفته‌ها تا ماه‌ها بعد) |
| عضلانی-اسکلتی | شکستگی و دررفتگی ناشی از انقباض شدید — به‌ویژه دررفتگی خلفی شانه و شکستگی فشاری مهره |
| چشم | کاتاراکت (ماه‌ها بعد) · آسیب قرنیه |
| گوش | پارگی پردهٔ صماخ · کاهش شنوایی · وزوز |
| عروق | ترومبوز · آنوریسم تأخیری |
| جنین | خطر بالای مرگ جنین — هر زن باردار نیازمند پایش جنین است |
به شکستگی پنهان فکر کن
انقباض عضلانی ناشی از جریان می‌تواند آن‌قدر قوی باشد که استخوان بشکند — بدون هیچ ضربهٔ خارجی.
دررفتگی خلفی شانه کلاسیک است و به‌راحتی از قلم می‌افتد. و مهره‌ها را هم بررسی کن.
صاعقه — یک پدیدهٔ متفاوت
جریان عظیم، مدت بسیار کوتاه
صاعقه میلیون‌ها ولت است، ولی در میلی‌ثانیه. بیشتر جریان از سطح بدن می‌گذرد (flashover) — به همین دلیل سوختگی عمقی و رابدومیولیز کمتر از برق صنعتی است.
ولی ایست قلبی و تنفسی شایع‌تر است.
مکانیسم مرگ
آسیستول موقت (قلب معمولاً خودبه‌خود برمی‌گردد) + فلج مرکز تنفسی (می‌تواند دقایق تا ساعت‌ها طول بکشد)
→ اگر تهویه برقرار نشود، ایست ثانویهٔ هیپوکسیک.
تریاژ معکوس
در حادثهٔ صاعقه با چند مصدوم، قانون معمول برعکس می‌شود:
کسانی که نفس نمی‌کشند، اول احیا می‌شوند.
منطق: کسانی که نفس می‌کشند، تقریباً همه زنده می‌مانند. کسانی که نفس نمی‌کشند، اگر فوراً تهویه شوند، بسیاری کاملاً بهبود می‌یابند.
و احیا را طولانی‌تر از معمول ادامه بده.
یافته‌های اختصاصی
- علامت لیختنبرگ (Lichtenberg figure) — الگوی سرخسی‌شکل قرمز روی پوست. سوختگی نیست؛ ناشی از نشت مویرگی و ظرف ساعت تا روز محو می‌شود. پاتوگنومونیک.
- کراونیس (keraunoparalysis) — فلج موقت و رنگ‌پریدگی اندام‌ها (معمولاً تحتانی) که ظرف ساعت‌ها برطرف می‌شود
- پارگی پردهٔ صماخ — بسیار شایع
- کاتاراکت — ماه‌ها بعد
- تخریب لباس و کفش · ذوب شدن اشیای فلزی روی بدن
- علائم روانی ماندگار — اختلال حافظه، تمرکز، خواب، و افسردگی، در درصد قابل‌توجهی از بازماندگان
نکتهٔ پیشگیری: قانون ۳۰-۳۰
اگر فاصلهٔ بین دیدن برق و شنیدن رعد کمتر از ۳۰ ثانیه است، صاعقه به اندازهٔ کافی نزدیک است که خطرناک باشد — به پناهگاه برو.
و پس از آخرین رعد، ۳۰ دقیقه صبر کن پیش از برگشتن.
«آسمان آبی» ایمنی نمی‌آورد — صاعقه می‌تواند تا ۱۰ کیلومتر جلوتر از ابر بزند.
مدیریت در اورژانس — خلاصه
| گام | اقدام |
|---|---|
| ۱ | صحنهٔ ایمن · ABCDE · ALS با احیای طولانی |
| ۲ | ECG و پایش |
| ۳ | مایع تهاجمی — هدف برون‌ده ۱–۲ mL/kg/h |
| ۴ | CK، میوگلوبین ادرار، پتاسیم، کراتینین، گاز خون |
| ۵ | معاینهٔ سریال اندام‌ها — نبض، پر شدن مویرگی، درد با کشش غیرفعال؛ فاشیوتومی در صورت نیاز |
| ۶ | جست‌وجوی تروما — ستون فقرات، شکستگی، آسیب سر |
| ۷ | زخم، کزاز، و ارجاع به مرکز سوختگی در ولتاژ بالا |
| ۸ | پایش جنین در بارداری |
| ۹ | ارزیابی چشم و گوش، و برنامهٔ پیگیری برای عوارض تأخیری |
در ترخیص، دربارهٔ عوارض تأخیری بگو
بیمار باید بداند که ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها بعد دچار بی‌حسی، ضعف، درد عصبی، کاتاراکت، کاهش شنوایی، یا مشکلات حافظه و خلق شود — و این‌ها مرتبط‌اند و قابل ارزیابی.
مسیر پیگیری را مکتوب بده.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- ERC Guidelines 2025 — Cardiac arrest in special circumstances: Electrocution — European Resuscitation Council (2025)
- Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Lightning Injuries — Wilderness Medical Society (2023)
- Electrical injuries — New England Journal of Medicine review — NEJM (2021)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
- ERC Guidelines — Special circumstances
- WMS — Lightning Injury Guidelines
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. در حادثهٔ صاعقه با چند مصدوم، اصل تریاژ چیست؟
۲. چرا زخم پوستی کوچک در برق‌گرفتگی ولتاژ بالا گمراه‌کننده است؟
۳. در برق‌گرفتگی با رابدومیولیز، هدف برون‌ده ادراری چقدر است؟
۴. «علامت لیختنبرگ» (Lichtenberg figure) چیست؟
۵. در برق‌گرفتگی ولتاژ پایین خانگی با ECG طبیعی و بدون علامت، رویکرد؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.