◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- ECG — موج U، صاف شدن T، فرورفتگی ST، طولانی شدن QT.
- منیزیم را هم‌زمان اندازه بگیر و اصلاح کن — بدون آن پتاسیم بالا نمی‌رود.
- در بیمار علامت‌دار یا با تغییر ECG: پایش قلبی مداوم.
- علت را بگرد: دیورتیک، استفراغ، اسهال، انسولین، بتا-آگونیست.
- سرعت تزریق از راه محیطی را محدود کن؛ دوز بالاتر نیازمند راه مرکزی است.
- در شک به علل غدد، فشار خون و وضعیت اسید-باز را ببین.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- پتاسیم زیر ۲٫۵ میلی‌مول/لیتر.
- آریتمی بطنی یا تورساد دپوینت (torsades de pointes).
- ضعف شدید عضلانی یا فلج.
- بیمار تحت دیگوکسین — هیپوکالمی سمیت آن را تشدید می‌کند.
- رابدومیولیز (CK بالا) ناشی از هیپوکالمی شدید.
- فلج تنفسی.
طبقه‌بندی
| سطح پتاسیم | طبقه |
|---|---|
| ۳٫۰ تا ۳٫۵ | خفیف |
| ۲٫۵ تا ۲٫۹ | متوسط |
| < ۲٫۵ | شدید |
شدت علائم به سرعت افت هم بستگی دارد، نه فقط عدد.
تظاهرات
| دستگاه | علائم |
|---|---|
| قلبی | آریتمی · تشدید سمیت دیگوکسین · تورساد دپوینت |
| عضلانی | ضعف، کرامپ، فلج، و در موارد شدید رابدومیولیز |
| گوارشی | ایلئوس، یبوست |
| کلیوی | دیابت بی‌مزهٔ نفروژنیک، آلکالوز متابولیک |
| عصبی | پارستزی، بی‌حالی |
تغییرات ECG
برعکس هیپرکالمی را به خاطر بسپار
هیپوکالمی: موج U برجسته · صاف شدن یا معکوس شدن T · فرورفتگی ST · طولانی شدن ظاهری QT (در واقع QU) · اکستراسیستول و آریتمی.
هیپرکالمی: موج T بلند و نوک‌تیز · محو شدن P · پهن شدن QRS.
در تردید، هر دو را با آزمایش تأیید کن — تفسیر ECG به‌تنهایی کافی نیست.
علت‌ها
| مکانیسم | نمونه‌ها |
|---|---|
| جابه‌جایی به داخل سلول | انسولین · بتا-آگونیست (سالبوتامول) · آلکالوز · تغذیهٔ مجدد · فلج دوره‌ای تیروتوکسیک |
| از دست دادن کلیوی | دیورتیک (لوپ و تیازید) · هیپرآلدوسترونیسم · استروئید · آمفوتریسین · اسیدوز توبولی کلیوی · هیپومنیزیمی |
| از دست دادن گوارشی | اسهال · استفراغ (عمدتاً از راه کلیه) · فیستول · سوءمصرف ملین |
| دریافت ناکافی | سوءتغذیه · الکلیسم · بی‌اشتهایی عصبی |
الگوها را بشناس
هیپوکالمی + فشار خون بالا + آلکالوز → هیپرآلدوسترونیسم.
هیپوکالمی + اسیدوز → اسهال یا اسیدوز توبولی کلیوی.
هیپوکالمی + آلکالوز + فشار طبیعی → استفراغ یا دیورتیک.
هیپوکالمی مقاوم → منیزیم را چک کن.
درمان
قاعدهٔ اول: منیزیم
بدون اصلاح منیزیم، پتاسیم بالا نمی‌رود
هیپومنیزیمی، دفع کلیوی پتاسیم را ادامه می‌دهد. این شایع‌ترین علت هیپوکالمی مقاوم به درمان است.
منیزیم را هم‌زمان اندازه بگیر و اصلاح کن — به‌ویژه در بیمار تحت دیورتیک، الکلی، یا با اسهال مزمن.
جایگزینی پتاسیم
| مسیر | کِی |
|---|---|
| خوراکی | هیپوکالمی خفیف تا متوسط، بیمار پایدار و قادر به بلع — انتخاب ارجح |
| وریدی محیطی | وقتی خوراکی ممکن نیست؛ سرعت محدود |
| وریدی مرکزی | هیپوکالمی شدید یا علامت‌دار، با پایش قلبی مداوم |
سرعت تزریق — جایی که خطا کشنده است
تزریق سریع پتاسیم از راه محیطی، هم دردناک و فلبیت‌زا است و هم خطر آریتمی و ایست قلبی دارد.
سقف سرعت و غلظت را از فارماکوپه و پروتکل مرکز خودت بگیر — این اعداد بین مراکز متفاوت‌اند و حفظ کردن عدد از منبع دیگر خطرناک است.
هرگز پتاسیم را به‌صورت بولوس وریدی نده. این یکی از کلاسیک‌ترین خطاهای کشندهٔ دارویی است.
پایش
- پتاسیم را مکرر اندازه بگیر؛ در هیپوکالمی شدید، هر ۲ تا ۴ ساعت.
- پایش قلبی مداوم در پتاسیم زیر ۲٫۵، تغییر ECG، یا تزریق سریع.
- منیزیم، کلسیم و فسفات را هم بررسی کن.
- در بیمار با DKA یا تحت انسولین، پتاسیم با شروع درمان سقوط می‌کند — از قبل پیش‌بینی و جایگزین کن.
موقعیت‌های ویژه
بیمار تحت دیگوکسین
هیپوکالمی، اتصال دیگوکسین به پمپ سدیم-پتاسیم را افزایش می‌دهد و سمیت را تشدید می‌کند — حتی با سطح سرمی «درمانی».
در بیمار دیگوکسینی با آریتمی، پتاسیم را فعالانه اصلاح و در محدودهٔ بالای نرمال نگه دار.
فلج دوره‌ای هیپوکالمیک
حملات ضعف یا فلج ناگهانی با پتاسیم پایین، اغلب پس از وعدهٔ پرکربوهیدرات یا ورزش. می‌تواند ارثی یا ثانویه به تیروتوکسیکوز باشد (به‌ویژه در مردان جوان آسیایی).
نکتهٔ درمانی: پتاسیم کل بدن طبیعی است و فقط جابه‌جا شده. جایگزینی تهاجمی می‌تواند هنگام بازگشت، هیپرکالمی برگشتی (rebound hyperkalaemia) بدهد. با احتیاط و با مشورت تخصصی.
سوءمصرف ملین یا دیورتیک پنهان
در هیپوکالمی مزمن و بدون توضیح، به‌ویژه در بیمار جوان با اختلال خوردن. الگوی الکترولیت ادرار کمک‌کننده است.
پیش از ترخیص
- علت شناسایی و درمان شده است.
- دیورتیک بازبینی و در صورت لزوم تنظیم شده.
- منیزیم اصلاح شده است.
- در هیپوکالمی مکرر، مکمل خوراکی و پایش آزمایشگاهی برنامه‌ریزی شده.
- بیمار دربارهٔ علائم بازگشت (ضعف، تپش قلب) آگاه شده است.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Clinical Practice Guidelines: Treatment of Acute Hypokalaemia in Adults — UK Kidney Association (2023)
- Potassium disorders — clinical review — BMJ (2019)
- British National Formulary — Potassium chloride — NICE (2026)
برای مطالعهٔ بیشتر ۳
- UK Kidney Association — Acute Hypokalaemia
- Potassium disorders, BMJ clinical review
- Marino's The ICU Book, 4th ed — Potassium
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. چرا در هیپوکالمی مقاوم باید منیزیم را هم اصلاح کرد؟
۲. تغییرات کلاسیک ECG در هیپوکالمی کدام‌اند؟
۳. بیمار با پتاسیم ۲٫۲ و تورساد دپوینت. علاوه بر پتاسیم، چه چیزی فوراً لازم است؟
۴. بیمار با هیپوکالمی، فشار خون بالا و آلکالوز متابولیک. به چه علتی فکر می‌کنی؟
۵. حداکثر سرعت معمول تزریق پتاسیم از راه ورید محیطی چقدر است؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.