◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- باتری سکه‌ای در مری = تخلیهٔ آندوسکوپیک فوری — ساعت می‌شمارد.
- باتری در بینی یا گوش = برداشتن فوری — سوختگی شیمیایی می‌دهد.
- بیش از یک آهنربا = اورژانس — روده را بین خود فشرده و سوراخ می‌کنند.
- ناتوانی در بلع بزاق یا استریدور — راه هوایی و مری در خطر.
- یک تلاش خوب، بهتر از پنج تلاش بد — هر تلاش ناموفق کار را سخت‌تر می‌کند.
- در کودک، ترشح یک‌طرفهٔ بدبوی بینی تا خلاف آن ثابت نشود جسم خارجی است.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- باتری سکه‌ای در هر محلی — مری، بینی، یا گوش.
- بیش از یک آهنربا، یا آهنربا به‌علاوهٔ جسم فلزی.
- ناتوانی در بلع بزاق، ریزش آب دهان، یا استریدور.
- درد قفسهٔ سینه، تب، یا آمفیزم زیرجلدی گردن — سوراخ‌شدگی مری.
- جسم نوک‌تیز یا بلند در مری یا معده.
- خونریزی قابل‌توجه یا خون در استفراغ پس از بلع.
اصل حاکم: سه اورژانس واقعی
این سه، ساعت می‌شمارند
۱. باتری سکه‌ای (button battery) — در مری، بینی، یا گوش
۲. بیش از یک آهنربا (یا آهنربا + جسم فلزی)
۳. انسداد راه هوایی یا ناتوانی در بلع بزاق
بقیهٔ اجسام خارجی، معمولاً وقت دارند.
باتری سکه‌ای
مکانیسم: سوختگی الکتروشیمیایی، نه مسمومیت
جریان الکتریکی در بافت مرطوب، هیدروکسید تولید می‌کند → سوختگی قلیایی (liquefactive) که به عمق نفوذ می‌کند.
آسیب قابل‌توجه ظرف دو ساعت شروع می‌شود.
و برخلاف سایر اجسام، آسیب پس از برداشتن هم ادامه می‌یابد.
در مری
تخلیهٔ آندوسکوپیک فوری
عوارض:
- سوراخ‌شدگی مری و مدیاستینیت
- فیستول تراکئوازوفاژیال
- فیستول آئورتوازوفاژیال — می‌تواند روزها تا هفته‌ها بعد خونریزی کشنده بدهد
- تنگی مری
- فلج تار صوتی
اقدام
- رادیوگرافی فوری (قفسهٔ سینه و گردن، دو نما)
- تماس فوری با آندوسکوپی یا ENT — تخلیه در اولین فرصت
- NPO
- عسل خوراکی (در کودک بالای یک سال، اگر تأخیر در آندوسکوپی هست و راه هوایی ایمن است) — ممکن است آسیب را کم کند؛ طبق پروتکل محلی
- و پس از برداشتن، پیگیری طولانی — خطر فیستول تا هفته‌ها ادامه دارد
باتری در معده
اگر از مری گذشته و بیمار بدون علامت است، معمولاً عبور می‌کند — ولی پیگیری رادیولوژیک و مشورت لازم است، به‌ویژه در باتری بزرگ یا کودک کوچک.
در بینی و گوش
ساعت‌ها، نه روزها
باتری در بینی → سوراخ شدن سپتوم و تخریب غضروف ظرف ساعت‌ها.
باتری در گوش → تخریب مجرا و پردهٔ صماخ.
برداشتن فوری — و اگر خودت نمی‌توانی، ENT فوری، نه فردا.
تشخیص در رادیوگرافی: باتری یا سکه؟
- نمای قدامی-خلفی: علامت halo یا double ring (دو دیسک با قطر متفاوت)
- نمای جانبی: لبهٔ پله‌ای (step-off)
سکه یکنواخت است.
در هر بلع جسم گرد و فلزی در کودک، هر دو نما را بگیر.
آهنربا
یک آهنربا بی‌خطر، چند آهنربا اورژانس
دو یا چند آهنربا — یا یک آهنربا به‌علاوهٔ یک جسم فلزی دیگر — می‌توانند از دو حلقهٔ مجاور روده به هم جذب شوند، دیواره را بین خود فشرده و نکروزه کنند، و سوراخ‌شدگی، فیستول، یا انسداد بدهند.
و این اغلب بدون علامت رخ می‌دهد، تا مرحلهٔ دیر.
اقدام: رادیوگرافی · مشورت فوری با جراحی یا گوارش کودکان · پیگیری نزدیک.
هرگز «منتظر دفع» نمان وقتی بیش از یک آهنربا بلعیده شده.
جسم خارجی مری
علائم
دیسفاژی و ادوینوفاژی · احساس گیر کردن · ریزش آب دهان و ناتوانی در بلع بزاق · استفراغ · درد گردن یا قفسهٔ سینه · امتناع از غذا در کودک
پرچم‌های قرمز
- ناتوانی در بلع بزاق — انسداد کامل
- استریدور یا دیسترس تنفسی — فشار بر تراشه
- تب، درد قفسهٔ سینه، آمفیزم زیرجلدی گردن — سوراخ‌شدگی
- جسم نوک‌تیز یا بلند
- باتری
محل‌های گیر کردن
سه تنگی فیزیولوژیک مری: سطح کریکوفارنژیوس (شایع‌ترین) · قوس آئورت · محل اتصال معده به مری
در بزرگسال با گیر کردن غذا، به بیماری زمینه‌ای فکر کن
تنگی پپتیک · حلقهٔ Schatzki · ازوفاژیت ائوزینوفیلیک · بدخیمی · اختلال حرکتی
پس از رفع انسداد، ارجاع گوارش برای بررسی لازم است — نه فقط ترخیص.
مدیریت
| وضعیت | اقدام |
|---|---|
| باتری در مری | آندوسکوپی فوری |
| جسم نوک‌تیز در مری | آندوسکوپی فوری |
| انسداد کامل (نمی‌تواند بزاق را ببلعد) | آندوسکوپی فوری — خطر آسپیراسیون |
| گیر کردن غذا بدون انسداد کامل | آندوسکوپی، معمولاً ظرف ۲۴ ساعت |
| جسم گرد و کوچک در معده، بدون علامت | معمولاً عبور می‌کند · پیگیری |
آنچه انجام نمی‌دهیم
- القای استفراغ — خطر آسپیراسیون و سوراخ‌شدگی
- فرستادن جسم به پایین با کاتتر یا بوژی
- گلوکاگون — شواهد ضعیف، سود محدود
- نوشیدنی گازدار — جایگاه محدود و بحث‌برانگیز
در شک به سوراخ‌شدگی، کنتراست باریم نده — کنتراست محلول در آب یا CT.
جسم خارجی بینی
شایع در کودک، و اغلب تأخیری
تابلوی تأخیری کلاسیک: ترشح چرکی و بدبوی یک‌طرفهٔ بینی.
قاعده: ترشح یک‌طرفهٔ بدبوی بینی در کودک، تا خلاف آن ثابت نشود جسم خارجی است.
برداشتن
روش‌ها، به‌ترتیب سادگی
۱. تکنیک «بوسهٔ مادر» (parent's kiss) — والد سوراخ سالم را می‌بندد و با دهان، یک پاف محکم در دهان کودک می‌دمد. ساده، بدون ابزار، و اغلب مؤثر.
۲. فین کردن — در کودک بزرگ‌تر همکار، با بستن سوراخ سالم
۳. منقبض‌کنندهٔ عروق و بی‌حس‌کنندهٔ موضعی، سپس:
۴. ابزار — قلاب زاویه‌دار (پشت جسم و بیرون کشیدن) · کاتتر بالون‌دار نازک (رد کردن از کنار، باد کردن، و کشیدن) · فورسپس (برای اجسام نرم و قابل‌گرفتن)
در باتری، فوری
و پس از برداشتن، سپتوم را ببین و ارجاع ENT — حتی اگر ظاهر خوب به‌نظر برسد.
خطر آسپیراسیون
در تلاش برای برداشتن، جسم می‌تواند به عقب و پایین برود.
پس: کودک را نشسته نگه دار، نه خوابیده. و اگر تلاش‌ها ناموفق است، متوقف شو و ارجاع بده.
جسم خارجی گوش
یک تلاش خوب، بهتر از پنج تلاش بد
هر تلاش ناموفق:
- جسم را عمیق‌تر می‌برد
- مجرا را متورم و خونی می‌کند
- همکاری کودک را از بین می‌برد
پیش از اولین تلاش، این‌ها را فراهم کن: نور خوب (اتوسکوپ یا میکروسکوپ) · ابزار مناسب · بی‌حرکت نگه داشتن مؤثر · بی‌دردی کافی
روش‌ها بر پایهٔ نوع جسم
| جسم | روش |
|---|---|
| جسم سخت و گرد (مهره) | قلاب زاویه‌دار از پشت · شست‌وشو اگر پردهٔ صماخ سالم است |
| جسم نرم (کاغذ، پنبه) | فورسپس |
| حشرهٔ زنده | اول بکُش — روغن معدنی، لیدوکائین ژل، یا الکل · سپس بردار |
| باتری | فوری — شست‌وشو نکن (واکنش را تشدید می‌کند) |
| ماده‌ای که آب جذب می‌کند (دانه، لوبیا) | شست‌وشو نکن — متورم می‌شود |
شست‌وشو را کِی نکن
- پردهٔ صماخ سوراخ یا نامشخص
- باتری
- اجسام آب‌دوست (دانه، حبوبات) که متورم می‌شوند
- لولهٔ تمپانوستومی در جا
چه زمانی به ENT ارجاع بده
- باتری
- جسم چسبیده به پردهٔ صماخ یا نزدیک آن
- یک یا دو تلاش ناموفق
- مجرای متورم و خونی
- کودک ناهمکار که نیاز به بی‌هوشی دارد
- آسیب پردهٔ صماخ یا کاهش شنوایی
استخوان ماهی و جسم نوک‌تیز در حلق
رویکرد
- اوروفارنکس را با نور خوب و چوب زبان ببین — بسیاری از استخوان‌ها در لوزه یا قاعدهٔ زبان گیر می‌کنند و با فورسپس برداشته می‌شوند
- رادیوگرافی جانبی گردن نرم — ولی بسیاری از استخوان‌های ماهی رادیولوسنت‌اند
- اگر ندیدی و علائم ادامه دارد: ارجاع ENT برای نازواندوسکوپی انعطاف‌پذیر
احساس گیر کردن پس از برداشتن
گاهی استخوان رفته ولی خراش مخاطی احساس جسم خارجی می‌دهد.
اما علائم پایدار یا بدتر شونده — به‌ویژه با درد گردن، تب، یا تورم — نیازمند ارزیابی بیشتر است: خطر آبسهٔ عمقی گردن و سوراخ‌شدگی.
جسم خارجی راه هوایی
خفگی
اگر بیمار سرفهٔ مؤثر دارد → تشویق به سرفه.
اگر سرفه ناکارآمد شد → ضربهٔ پشت و فشار شکمی طبق الگوریتم.
اگر بی‌هوش شد → CPR.
و در کودک با سرفهٔ مزمن یا ویز یک‌طرفه
آسپیراسیون جسم خارجی می‌تواند هفته‌ها بعد با سرفهٔ مقاوم، ویز یک‌طرفه، یا پنومونی عودکننده تظاهر کند.
سرنخ: یک حادثهٔ خفگی ناگهانی در گذشته — که اغلب باید فعالانه پرسیده شود.
رادیوگرافی در بازدم ممکن است هوای به دام افتاده را نشان دهد؛ ولی طبیعی بودن رادیوگرافی تشخیص را رد نمی‌کند. در شک، برونکوسکوپی.
و در ترخیص
گفت‌وگوی پیشگیری
- باتری سکه‌ای را دور از دسترس نگه دارید — و درِ محفظهٔ باتری اسباب‌بازی‌ها و کنترل‌ها را چک کنید
- آهنرباهای کوچک قوی را از خانه‌ای که کودک دارد بردارید
- غذاهای پرخطر در کودک کوچک: آجیل، انگور کامل، سوسیس، آب‌نبات سفت، پاپ‌کورن
- و اگر یک کودک یک بار جسم خارجی گذاشته، احتمال تکرار بالاست
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- Button battery ingestion — National Patient Safety Alert and ENT UK guidance — NHS England / ENT UK (2023)
- ESGE Guideline: Management of ingested foreign bodies and food impaction — European Society of Gastrointestinal Endoscopy (2022)
- Foreign body ingestion in children — NASPGHAN clinical report — NASPGHAN (2021)
برای مطالعهٔ بیشتر ۲
- ENT UK — Button battery and foreign body guidance
- ESGE — Ingested foreign bodies guideline
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. چرا باتری سکه‌ای در مری یک اورژانس فوری است؟
۲. در رادیوگرافی، باتری سکه‌ای را چگونه از سکه تشخیص می‌دهیم؟
۳. کودک دو آهنربای کوچک بلعیده و بدون علامت است. اقدام؟
۴. در جسم خارجی بینی در کودک، شایع‌ترین تظاهر تأخیری چیست؟
۵. در برداشتن جسم خارجی گوش، چرا «یک تلاش خوب» مهم است؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.