◉ ۳۰ ثانیهٔ اول — همین حالا
- فوراً بشوی: زخم را زیر آب روان با صابون؛ مخاط را با آب فراوان.
- نفشار و نمک» یا مواد سوزاننده نزن — آسیب بافتی جذب را بیشتر می‌کند.
- نوع مواجهه، نوع سوزن، و وضعیت بیمار منبع (source) را مشخص کن.
- خون پایه از فرد مواجهه‌یافته بگیر و نگه دار.
- اگر اندیکاسیون HIV-PEP هست، همان ساعت اول شروع کن.
- وضعیت واکسیناسیون هپاتیت B و کزاز را بررسی کن.
★ نشانه‌های خطر — اگر هست، سطح مراقبت را بالا ببر
- سوزن توخالی با خون قابل مشاهده، یا تزریق عمقی.
- بیمار منبع با HIV کنترل‌نشده یا بار ویروسی بالا.
- تماس مخاطی وسیع یا روی پوست آسیب‌دیده.
- فرد مواجهه‌یافتهٔ واکسینه‌نشده علیه هپاتیت B.
- تأخیر بیش از ۷۲ ساعت — پنجرهٔ PEP بسته می‌شود.
دقایق اول
۱. بشوی — فوراً
زخم پوستی: زیر آب روان با صابون، چند دقیقه. اجازه بده خونریزی طبیعی ادامه یابد.
مخاط (چشم، دهان، بینی): شست‌وشوی فراوان با آب یا سالین. لنز تماسی را خارج کن و سپس شست‌وشو را ادامه بده.
نکن: فشردن محل · ساییدن · مواد سوزاننده (الکل غلیظ، وایتکس) — هر سه آسیب بافتی می‌دهند و انتقال را بیشتر می‌کنند.
۲. گزارش بده — به مسئول شیفت، بهداشت حرفه‌ای، یا مسیر تعیین‌شدهٔ مرکز. این بخش اغلب از ترس سرزنش انجام نمی‌شود، و همان باعث از دست رفتن پنجرهٔ PEP است.
ارزیابی خطر
نوع مواجهه
| پرخطرتر | کم‌خطرتر |
|---|---|
| سوزن توخالی با خون قابل مشاهده | سوزن توپر (مثل سوزن بخیه) |
| تزریق عمقی | خراش سطحی |
| سوزنی که مستقیم از رگ بیمار درآمده | سوزن قدیمی و خشک |
| تماس با حجم زیاد خون | تماس با بزاق، ادرار، مدفوع (بدون خون) |
| پوست آسیب‌دیده یا مخاط | پوست سالم |
وضعیت بیمار منبع (source)
- HIV، HBsAg، و HCV منبع را — با رضایت او — بررسی کن.
- در HIV مثبت، بار ویروسی (viral load) تعیین‌کننده است: بار ویروسی غیرقابل‌تشخیص خطر انتقال را عملاً صفر می‌کند.
- اگر منبع ناشناس است، بر پایهٔ شیوع محلی و زمینهٔ بالینی تصمیم بگیر.
منتظر جواب منبع نمان
اگر اندیکاسیون HIV-PEP وجود دارد، شروع کن و در صورت منفی شدن منبع، قطعش کن. اثربخشی با تأخیر به‌سرعت افت می‌کند.
سه ویروس، سه راهبرد
| HIV | هپاتیت B | هپاتیت C | |
|---|---|---|---|
| واکسن | ندارد | دارد | ندارد |
| PEP | دارد — داروی ضدرتروویروسی | دارد — واکسن ± ایمونوگلوبولین (HBIG) | ندارد |
| پنجرهٔ زمانی | هرچه زودتر؛ معمولاً تا ۷۲ ساعت | هرچه زودتر، ترجیحاً ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت | — |
| راهبرد | پروفیلاکسی + پیگیری | پروفیلاکسی + پیگیری | پایش و درمان زودهنگام |
HIV-PEP
- رژیم استاندارد، ترکیب سه‌دارویی به مدت ۲۸ روز — طبق پروتکل محلی.
- عوارض گوارشی شایع؛ ضدتهوع را از ابتدا بده تا بیمار دوره را کامل کند.
- در بارداری و شیردهی، مشورت تخصصی.
- تداخل دارویی را بررسی کن.
هپاتیت B
| وضعیت فرد مواجهه‌یافته | اقدام معمول |
|---|---|
| واکسینه با پاسخ مستند | معمولاً یک دوز یادآور |
| واکسینه‌نشده یا ناقص | شروع واکسیناسیون + HBIG |
| بدون پاسخ (non-responder) | HBIG (و تکرار آن طبق پروتکل) |
جزئیات و دوزها را از پروتکل و فارماکوپهٔ مرکز بگیر.
هپاتیت C
پروفیلاکسی وجود ندارد. راهبرد:
- پایه: سرولوژی در زمان مواجهه
- پیگیری: PCR و سرولوژی در بازه‌های تعیین‌شده
- در صورت ابتلا، درمان زودهنگام با داروهای مستقیم‌الاثر نرخ بهبود بسیار بالایی دارد
کزاز
در هر زخم، وضعیت کزاز را بررسی کن
زخم پرخطر: عمیق · آلوده به خاک، کود یا مدفوع · نکروتیک · دیررس (بیش از ۶ ساعت) · همراه با جسم خارجی · سوختگی · گزش.
در سابقهٔ واکسیناسیون ناقص یا نامعلوم و زخم پرخطر: واکسن + ایمونوگلوبولین کزاز.
و مهم‌تر از هر دو: شست‌وشو و دبریدمان کامل زخم.
پیگیری و حمایت
| محور | نکته |
|---|---|
| خون پایه | از فرد مواجهه‌یافته، در همان روز بگیر و نگه دار |
| آزمایش پیگیری | در بازه‌های تعیین‌شده توسط پروتکل محلی |
| رفتار ایمن | در دورهٔ پنجره: پرهیز از اهدای خون، و رعایت ایمنی جنسی |
| حمایت روانی | اضطراب در این دوره شدید و طبیعی است؛ به آن بپرداز |
| ثبت رسمی | گزارش حادثهٔ شغلی — هم حق قانونی فرد است و هم مبنای پیشگیری |
پیشگیری — بخشی که همیشه فراموش می‌شود
هر مواجهه، یک رویداد قابل پیشگیری است
- سوزن را درپوش نگذار (no recapping)
- جعبهٔ ایمن (sharps bin) در دسترس و پیش از شروع پروسیجر
- وسایل ایمن‌شده (safety-engineered devices)
- وسایل حفاظت فردی، شامل محافظ چشم در پروسیجرهای پرپاشش
- واکسیناسیون هپاتیت B کل کادر درمان و مستندسازی پاسخ آنتی‌بادی
- و فرهنگی که گزارش حادثه را تشویق کند، نه سرزنش
هر مورد گزارش‌نشده، هم فرد را بدون پروفیلاکسی می‌گذارد و هم فرصت اصلاح سیستم را از بین می‌برد.
منابع و گایدلاین‌ها ۳
- UK guideline for the use of HIV post-exposure prophylaxis — BHIVA / BASHH (2021)
- Integrated guidance on testing for and management of blood-borne viruses — UK Health Security Agency (2024)
- Tetanus: the green book, chapter 30 — UK Health Security Agency (2024)
برای مطالعهٔ بیشتر ۳
آزمون کوتاه
یک گزینه را انتخاب کن؛ پاسخ و توضیح بلافاصله نمایش داده می‌شود.
۱. نخستین اقدام پس از فرو رفتن سوزن آلوده چیست؟
۲. پنجرهٔ زمانی مطلوب برای شروع پروفیلاکسی HIV پس از تماس چیست؟
۳. در فرد واکسینه‌شده با پاسخ آنتی‌بادی مناسب (responder) پس از تماس با منبع HBsAg مثبت، چه لازم است؟
۴. آیا برای هپاتیت C پروفیلاکسی پس از تماس وجود دارد؟
۵. در زخم آلوده و عمیق در فردی با سابقهٔ واکسیناسیون کزاز نامعلوم، چه لازم است؟
سلب مسئولیت
این مطالب صرفاً برای آموزش کادر درمان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی، پروتکل بیمارستان محل خدمت شما یا مشورت با متخصص نیست. پیش از اجرای هر دوز یا مداخله، آن را با منبع رسمی و پروتکل مرکز خود تطبیق دهید.